‘अतीतदेखि वर्तमानसम्म’ काे एक समालोचनात्मक समीक्षा

नेपाली आत्मकथा साहित्यमा पछिल्लो समय जीवनका यथार्थ अनुभवलाई इमानदारीपूर्वक अभिव्यक्त गर्ने कृतिहरूको संख्या बढ्दो छ।

आत्मकथा कुनै व्यक्तिको निजी जीवनको विवरण मात्र होइन, यसले बाँचेको समाज, समय, संस्कार, मूल्य र इतिहासको समेत प्रतिनिधित्व गर्दछ।

यसै दृष्टिले अवकाशप्राप्त शिक्षक पीताम्बर दाहालद्वारा लिखित ‘अतीतदेखि वर्तमानसम्म’ एक महत्त्वपूर्ण आत्मकथात्मक कृति हो।

१४४ पृष्ठमा फैलिएको यस पुस्तकले लेखकको बाल्यकालदेखि वृद्धावस्थासम्मको जीवनयात्रा, शिक्षण सेवा, सामाजिक सक्रियता, पारिवारिक संघर्ष, धार्मिक आस्था तथा जीवनका आरोह–अवरोहलाई सरल, आत्मीय र यथार्थपरक शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ। थप ११ पृष्ठमा समेटिएका लेखकका गतिविधि र पारिवारिक तस्वीरले पाठकलाई उनीसँग नजिक्याउने काम गरेका छन्।

पीताम्बर दाहाल मूलतः साहित्यकारभन्दा पनि शिक्षक, समाजसेवी र जीवनका कठोर यथार्थ भोगेका अनुभवी व्यक्तित्व हुन्।

लेखक स्वयंले आफू साहित्य सिर्जनाभन्दा जीवनका अनुभूतिहरू अभिव्यक्त गर्न प्रेरित भएको स्वीकार गरेका छन्।

यही स्वीकारोक्तिले कृतिलाई कृत्रिम साहित्यिक प्रदर्शनभन्दा जीवनको स्वाभाविक अभिलेखका रूपमा स्थापित गरेको छ।

पुस्तकको शीर्षक ‘अतीतदेखि वर्तमानसम्म’ आफैँमा अर्थपूर्ण छ।

यसले केवल स्मृतिको पुनरावृत्ति गर्दैन, बरु विगतका अनुभवबाट वर्तमानलाई बुझ्ने दृष्टि प्रदान गर्छ।

पुस्तक पढ्दै जाँदा लेखकको व्यक्तिगत कथा नेपाली समाजको साझा अनुभवमा रूपान्तरण हुँदै जान्छ।

ग्रामीण जीवनको अभाव, शिक्षाप्रतिको संघर्ष, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, शिक्षण सेवाको समर्पण र सामाजिक उत्तरदायित्वका प्रसङ्गहरूले कृतिलाई आत्मकथाभन्दा पनि सामाजिक इतिहासको दस्तावेज बनाएका छन्।

यस कृतिको सबैभन्दा उल्लेखनीय विशेषता लेखकको सत्यनिष्ठा हो।

उनले आफ्ना उपलब्धिको मात्र चर्चा गरेका छैनन्; असफलता, पीडा, रोग, दुर्घटना, पारिवारिक शोक र मानसिक वेदनालाई समेत समान साहसका साथ प्रस्तुत गरेका छन्।

विशेषगरी दुई छोराको असामयिक निधन, आफ्नै स्वास्थ्य–संकट तथा वृद्धावस्थाका कठिनाइहरूको वर्णनले पाठकलाई भावुक बनाउँछ।

तर, यी पीडाका बीच पनि लेखकले आशा, आस्था र कर्मप्रतिको विश्वासलाई कहिल्यै त्यागेका छैनन्। यही जीवनदर्शन पुस्तकको मूल शक्ति हो।

लेखकका अनुसार, दुर्घटनामा परेर ओछ्यानमा परेको समयमा एक्लोपनलाई उपयोगी बनाउन उनले यो आत्मकथा लेख्न थालेका हुन्।

मोरङ, सुन्दरहरैँचास्थित साजीलाल माविमा २०२३ सालमा प्रवेश गरी ४२ वर्ष निरन्तर अध्यापन गरेर उनी २०६१ सालमा निवृत्त भएका थिए।

नेपाली शिक्षकका रूपमा उनको प्रभावकारी अध्यापनका कारण विद्यार्थीहरू उनीप्रति सन्तुष्ट रहेको पाइन्छ।

अशक्त अवस्थाकै बीच असार १४ गते विमोचन गरिएको यस पुस्तकका लेखक दाहाल हाल रक्तअल्पताका कारण स्वास्थ्यलाभ गरिरहेका छन्।

शिक्षण पेसामा झन्डै चार दशक बिताएका लेखकले विद्यार्थी, विद्यालय र समाजबीचको सम्बन्धलाई अत्यन्त आत्मीय रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

अनुशासन, इमानदारी, कर्तव्यपरायणता र सेवाभावलाई उनले आफ्नो जीवनको मूल आदर्श बनाएका छन्।

पुस्तकमा शिक्षक केवल ज्ञान दिने व्यक्ति नभई समाज परिवर्तनको संवाहक हो भन्ने दृष्टिकोण स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएको छ।

त्यसैले यो कृति शिक्षक समुदायका लागि विशेष प्रेरणादायी देखिन्छ।

भाषाशैलीका दृष्टिले पुस्तक सहज, सरस र पाठकमैत्री छ।

अनावश्यक आलङ्कारिकता वा जटिल शब्दावलीको प्रयोग नगरी लेखकले आफ्ना अनुभूतिलाई सरल नेपाली भाषामा प्रस्तुत गरेका छन्।

कतिपय अध्याय पद्यात्मक र अधिकांश भाग गद्यात्मक शैलीमा लेखिएकाले कृतिमा विविधताको स्वाद पाइन्छ।

यही सरलताले पुस्तकलाई सबै तहका पाठकका लागि पठनीय बनाएको छ।

सामाजिक दृष्टिले पनि कृति महत्त्वपूर्ण छ।

लेखकले व्यक्तिगत जीवनसँगै सहकारी अभियान, धार्मिक संस्था, सामाजिक संगठन तथा सामुदायिक विकासमा गरेको योगदानलाई समेत समेटेका छन्।

यसले एउटा व्यक्तिको जीवन समाजसँग कति गहिरो रूपमा गाँसिएको हुन्छ भन्ने स्पष्ट पार्छ।

त्यसैले ‘अतीतदेखि वर्तमानसम्म’ व्यक्तिगत संस्मरण मात्र नभई समाज, संस्कृति र मानवीय मूल्यहरूको अभिलेख पनि हो।

यस आधारमा हेर्दा, पीताम्बर दाहालको यो कृति संघर्षलाई निराशाको रूपमा नभई जीवन निर्माणको साधनका रूपमा प्रस्तुत गर्ने सफल आत्मकथा हो।

यसले विगतका स्मृतिहरूलाई केवल सम्झाउने मात्र होइन, वर्तमानलाई अर्थपूर्ण बनाउन र भविष्यप्रति आशावादी बन्न प्रेरणा पनि दिन्छ।

कृतिको विषयवस्तु, कलात्मक पक्ष र समग्र मूल्याङ्कन

‘अतीतदेखि वर्तमानसम्म’ को मूल कथ्य लेखकको व्यक्तिगत जीवन भए पनि यसको दायरा आत्मवृत्तमा मात्र सीमित छैन।

पुस्तकले एकातिर लेखकको बाल्यकाल, पारिवारिक परिवेश, शिक्षा, विवाह, शिक्षण सेवा, सामाजिक उत्तरदायित्व र वृद्धावस्थासम्मको यात्रालाई समेटेको छ भने अर्कोतिर नेपाली समाजको बदलिँदो सामाजिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक परिवेशलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

यही कारणले यो कृति एक युगको सामाजिक दस्तावेजका रूपमा स्थापित भएको छ।

पुस्तकको प्रारम्भिक भागमा लेखकले आफ्ना पुर्खा, गाउँ, पारिवारिक पृष्ठभूमि तथा ग्रामीण जीवनका संघर्षपूर्ण दिनहरूको चित्रण गरेका छन्।

अभाव, श्रम र आत्मनिर्भरताले भरिएको त्यो जीवनले लेखकको व्यक्तित्व निर्माणमा निर्वाह गरेको भूमिकालाई उनले अत्यन्त आत्मीय ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्।

शिक्षा प्राप्तिका लागि लेखकले गरेका संघर्ष पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

सीमित आर्थिक स्रोत, कठिन भौगोलिक अवस्था र अनेक चुनौतीका बीच पनि शिक्षाप्रतिको दृढ इच्छाशक्तिले उनलाई निरन्तर अघि बढाएको छ।

शिक्षक बनेपछि उनले विद्यालयलाई केवल जागिर खाने स्थानका रूपमा नभई समाज निर्माण गर्ने केन्द्रका रूपमा हेरेको अनुभूति पुस्तकभरि पाइन्छ।

कृतिको सबैभन्दा मार्मिक पक्ष पारिवारिक शोकको प्रस्तुति हो।

दुई छोराको असामयिक निधन, आफ्नै स्वास्थ्यमा आएको गम्भीर संकट तथा वृद्धावस्थाका शारीरिक कठिनाइहरूले लेखकको जीवनमा गहिरो पीडा थपेका छन्।

तर, यस्ता घटनालाई उनले निराशाका रूपमा नभई जीवनको कठोर यथार्थका रूपमा स्वीकार गरेका छन्।

दुःखलाई पनि जीवनको पाठका रूपमा ग्रहण गर्ने उनको दृष्टिकोणले पाठकलाई मानसिक दृढताको पाठ सिकाउँछ।

साहित्यिक दृष्टिले कृतिको ठूलो शक्ति यसको प्रामाणिकता हो।

लेखकले घटनालाई नाटकीय बनाउने वा आफूलाई असाधारण व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेका छैनन्।

बरु, जेजस्तो भोगे, त्यसलाई त्यही रूपमा अभिव्यक्त गरेका छन्। यही इमानदारीले पाठकको विश्वास जित्छ।

भाषाशैलीका दृष्टिले पुस्तक सरल, सहज र संवादात्मक छ। कतिपय स्थानमा पद्यात्मक शैलीको प्रयोगले लेखकको संस्कृत तथा नेपाली भाषाप्रतिको रुचि दर्शाउँछ भने गद्य भागहरूमा आत्मीयता र सहज प्रवाह पाइन्छ।

यद्यपि, केही घटनाको वर्णन लामो भएकाले सम्पादनको दृष्टिले अझ कसिलो बनाउन सकिने र केही प्रसङ्ग दोहोरिएको जस्तो लाग्ने पक्षहरू सामान्य सीमितताका रूपमा रहेका छन्।

यद्यपि, यिनले पुस्तकको समग्र प्रभावलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाएका छैनन्।

यस कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण उपलब्धि यसको नैतिक चेतना हो।

पुस्तकभरि इमानदारी, अनुशासन, श्रम, कर्तव्य, परिवारप्रतिको उत्तरदायित्व, समाजसेवा, धार्मिक आस्था र मानवीय संवेदनाजस्ता मूल्यहरू निरन्तर मुखरित भएका छन्।

आजको भौतिकवादी समाजमा यी मूल्यहरू कमजोर बन्दै गइरहेका बेला यो कृतिले जीवनको वास्तविक सफलता पद वा सम्पत्तिमा नभई चरित्र, सेवा र मानवीय सम्बन्धमा निहित हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

समग्रमा, ‘अतीतदेखि वर्तमानसम्म’ नेपाली आत्मकथा साहित्यको एक पठनीय, प्रेरणादायी र संग्रहणीय कृति हो।

यसले एउटा व्यक्तिको जीवनकथा मात्र नभई एउटा पुस्ताको संघर्ष, समाजको रूपान्तरण, शिक्षाप्रतिको समर्पण र मानवीय मूल्यहरूको संरक्षणलाई समेत अभिलेखित गरेको छ।

विशेषगरी शिक्षक, विद्यार्थी, समाजसेवी, अनुसन्धानकर्ता तथा आत्मकथा साहित्यमा रुचि राख्ने पाठकका लागि यो पुस्तक अत्यन्त उपयोगी साबित हुन्छ।

अन्त्यमा, पीताम्बर दाहालको यो कृति जीवनका असंख्य दुःख र चुनौतीका बीच पनि आशा, आस्था र कर्मप्रतिको विश्वासलाई जोगाइराख्ने प्रेरक दस्तावेज हो। यसले विगत सम्झाउने मात्र होइन, वर्तमानलाई अझ अर्थपूर्ण ढङ्गले बाँच्न र भविष्यलाई सकारात्मक दृष्टिले हेर्न प्रेरित गर्छ।

तसर्थ, ‘अतीतदेखि वर्तमानसम्म’ नेपाली आत्मकथा साहित्यमा दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहने सम्भावना बोकेको एक महत्त्वपूर्ण कृति हो भन्दा अत्युक्ति हुँदैन।

– विजय खतिवडा