डोजरमुनि पिल्सिएको बाल्यकाल

नेपाली समाजमा सुकुम्बासी समस्या र विकासका नाममा चल्ने डोजरहरू हिजोआज सामान्य समाचारका विषय बन्ने गरेका छन्। तर, ती समाचारका अक्षरहरूभित्र कतिवटा निर्दोश आँखाहरूका सपना धुलोमा मिसिएका छन् भन्ने लेखाजोखा विरलै हुने गर्छ।

हालै एउटा सुकुम्बासी बस्तीमा फलामे यन्त्र चल्दै गर्दा देखिएको दृश्यले मानवता र आधुनिक सभ्यतालाई नै गिज्याइरहेको भान हुन्छ।

एकातिर विशाल फलामे मेसिनको गर्जन, अर्कोतिर आफ्नै घर भत्किरहेको देखेर "बुवा आउनुस्" भन्दै रोइरहेका दुई अबोध बालिकाहरू। ती बालिकाहरूका लागि त्यो घर केवल बासस्थान मात्र थिएन, त्यो उनीहरूको सिंगो ब्रह्माण्ड थियो।

बुझ्नेहरूका लागि त्यो घर कानुनी वा गैरकानुनी होला, तर ती बालिकाहरूका लागि त्यो एउटा यस्तो सुरक्षा-कवच थियो, जसले उनीहरूलाई घाम, पानी र बाहिरी संसारको भयबाट जोगाएको थियो।

जब त्यो कवच नै आफ्नै आँखाअगाडि धुलोपिठो हुन्छ, तब ती कलिला मस्तिष्कमा कस्तो परकम्प जान्छ होला? यो प्रश्न आजको समाज र राज्य संयन्त्रका लागि निकै गम्भीर बनेर उभिएको छ।

बाल मनोविज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेर्दा घर केवल भौतिक संरचना होइन, यो बालकको व्यक्तित्व निर्माणको पहिलो पाठशाला र सुरक्षाको उच्चतम बिन्दु हो। मनोविज्ञानले भन्छ - ५ देखि १२ वर्ष उमेरका बालबालिकाको चेतनाले बाहिरी संसारलाई आफ्नो घर र अभिभावकको दृष्टिकोणबाट चिन्न खोजिरहेको हुन्छ।

यस्तो संवेदनशील अवस्थामा जब एउटा बच्चाले आफ्नो ओत लाग्ने ठाउँ, आफ्ना खेलौना र आफ्ना आमाबुवाको पसिना मिसिएको घरलाई मेसिनले निर्मम तरिकाले भत्काएको देख्छ, तब उसको "सुरक्षाको भाव" सदाका लागि समाप्त हुन्छ।

यो असुरक्षाको भावनाले बालकमा "संसार एउटा डरलाग्दो ठाउँ हो" भन्ने धारणा विकास गरिदिन्छ, जसको परिणामस्वरूप ऊ भविष्यमा नयाँ मानिसहरूसँग घुलमिल हुन डराउने, सधैँ सशंकित रहने र अन्तर्मुखी स्वभावको बन्न पुग्छ।

उल्लेखित ती दुई बालिकाहरूले आफ्नो बुवालाई पुकार्नु केवल एउटा आह्वान मात्र थिएन, त्यो संकटको घडीमा उनीहरूले खोजेको सुरक्षाको अन्तिम त्यान्द्रो थियो।

बालबालिकाका लागि आमाबुवा संसारकै शक्तिशाली व्यक्ति हुन्। तर, जब उनीहरूले आफ्नै आँखाअगाडि आफ्ना शक्तिशाली आमाबुवालाई मेसिन र सरकारी संयन्त्रका अगाडि निरीह, रोइरहेको वा अनुनय-विनय गरिरहेको देख्छन्, तब उनीहरूको आदर्श पात्र वा प्रतिमूर्ति ढल्न पुग्छ।

यसले बालबालिकामा "सिकाएको असहायपन"  को विकास गराउँछ। उनीहरूलाई लाग्छ कि जतिसुकै प्रयास गरे पनि न्याय पाइँदैन र बलियाले जहिले पनि हेप्छन्। यो सोचले उनीहरूको आत्मविश्वासमा यस्तो गहिरो चोट पुर्‍याउँछ कि भविष्यमा उनीहरू कुनै पनि चुनौतीको सामना गर्न डराउने र हतास मानसिकता बोकेर बाँच्ने खतरा रहन्छ।

यस्तो भयावह दृश्य देख्दा बालबालिकामा "अभिघातजन्य तनाव विकार" को जोखिम अत्यन्त उच्च हुन्छ। ठूलो आवाज सुन्नेबित्तिकै झस्कने, निद्रामा ऐंठन हुने, खानामा अरुचि हुने र एकाग्रता हराउने जस्ता समस्याहरू उनीहरूमा तत्कालै देखिन सक्छन्। अझै दुखद कुरा त के छ भने, यस्ता मानसिक घाउहरू बाहिरबाट देखिँदैनन्। घर भत्किँदा निस्किएको धुलो त समयक्रममा हराएर जान्छ, तर कलिलो मस्तिष्कमा लागेको यो मनोवैज्ञानिक घाउ वर्षौंसम्म निको हुँदैन।

ती बालिकाहरूको मनमा राज्य र कानुनप्रति जुन घृणा पैदा हुन्छ, त्यसले उनीहरूलाई समाजको मूलधारबाट टाढा धकेल्न सक्छ। जब समाजले उनीहरूलाई संरक्षण दिनुको साटो सडकमा पुर्‍याउँछ, तब उनीहरूमा प्रतिरोधात्मक वा विद्रोही भावनाको विकास हुनु स्वाभाविक हो।

सुकुम्बासी बस्तीमा चल्ने डोजरले केवल सुकुम्बासीलाई मात्र विस्थापित गर्दैन, यसले एउटा पुस्ताको भविष्यलाई नै अनिश्चितताको भुमरीमा फालिदिन्छ। शिक्षाको पहुँचबाट टाढिनु र सामाजिक हेयको पात्र बन्नुले उनीहरूको संज्ञानात्मक विकासमा ठूलो अवरोध पुर्‍याउँछ।

उनीहरूले आफूलाई अरू सामान्य बालबालिकाभन्दा फरक र "तल्लो स्तर" को महसुस गर्न थाल्छन्। यो हीनताबोधले उनीहरूको प्रतिभालाई कुण्ठित बनाउँछ। हामीले भौतिक सडक विस्तार गर्न वा सार्वजनिक जग्गा खाली गर्न त सफल होलाऔँ, तर ती बालिकाहरूको मनमा भत्किएको विश्वासको घरलाई कसरी पुनस्र्थापना गर्ने? के राज्यसँग यसको कुनै योजना छ?

अन्त्यमा, विकासको परिभाषा केवल चिल्ला सडक र ठूला भवनहरू मात्र हुन सक्दैनन्। जबसम्म विकासले नागरिकको, विशेषगरी बालबालिकाको संवेदनशीलतालाई बुझ्न सक्दैन, तबसम्म त्यो विकास अधुरो र घातक रहन्छ।

डोजर चलाउनुअघि त्यहाँभित्रका अबोध नानीहरूको मानसिक स्वास्थ्य र उनीहरूको भविष्यको सुनिश्चितता गरिनुपर्छ। कानुनी प्रक्रिया आफ्नो ठाउँमा होला, तर मानवीय संवेदनालाई कुल्चेर गरिएको कुनै पनि कार्यले समाजलाई अन्ततः असहिष्णु र हिंसालु बनाउँछ।

ती दुई बालिकाहरूको रोदनले आज हामी सबैलाई सोधिरहेको छ— के उनीहरूको खुसी र सुरक्षाभन्दा कानुनका अक्षरहरू ठूला हुन्?

बाल मनोविज्ञानमा परेको यो गहिरो चोटको क्षतिपूर्ति न त कुनै सरकारले दिन सक्छ, न त कुनै विकासले भर्न सक्छ। त्यसैले, नीति निर्माण गर्दा र कार्यान्वयन गर्दा मानवीय चेहरा र बालबालिकाको भविष्यलाई केन्द्रमा राख्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

ती बालिकाहरूको आँसुमा रुझेको यो समाजले समयमै चेतना नफिँजाउने हो भने हामीले भविष्यमा एउटा मानसिक रूपमा विक्षिप्त र विद्रोही पुस्ताको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।