सामुदायिक कुकुर र बिहान हिंड्नेहरूको त्रास

शहरी समाजमा बिहानको समयमा ताजा हावा लिन, शारीरिक व्यायाम गर्न वा बिहानको समयमा बाहिर निस्कने बानी आम नागरिकहरूमा गहिरो रूपमा बसिसकेको छ ।

व्यस्त जीवनशैलीबाट केही समय निकालेर आफ्ना लागि समय दिनु र स्वस्थ जीवनशैलीको अवलम्बन गर्नु शारीरिक तथा मानसिक दुवै स्वास्थ्यका लागि अति उत्तम मानिन्छ ।

बिहानको यो समय शारीरिक रूपमा सक्रिय हुन मात्र होइन, मानसिक शान्तिको अनुभूति गर्न र प्राकृतिक सौन्दर्यसँग साक्षात गर्नका लागि पनि स्वर्णिम अवसर हो ।

तर, पछिल्लो केही वर्षयता बिहानको यो शान्त र स्वास्थ्यवर्धक समय सडकमा घुम्ने सामुदायिक कुकुरहरूको आतङ्कका कारण ठूलो त्रास र अनिश्चिततामा परिणत हुँदै गएको छ ।

 बिहान सबेरै सडकमा निस्कने नागरिकहरूका लागि सामुदायिक कुकुर (हेपाइती बोलीमा भुस्याहा कुकुर) हरूको उपस्थिति एक गम्भीर चुनौती बनेको छ ।

एकातिर कुकुरले टोक्ने र त्यसबाट रेबिज जस्ता भयानक रोग सर्ने डर छ भने अर्कोतिर अनायासै हुने आक्रमणले उत्पन्न गर्ने मानसिक त्रासले मानिसहरूलाई घरभित्रै सीमित हुन बाध्य पार्दैछ ।

बिहानको समयमा मानिसहरूको चहलपहल कम हुने र सडकहरू प्रायः सुनसान रहने हुनाले कुकुरहरूले आफ्नो बथान बनाएर बस्ने गर्छन् ।

यही समयमा जब कोही व्यक्ति दौडिन वा हिंड्नका लागि सडकमा निस्कन्छ, तब कुकुरहरूले त्यसलाई आफ्नो क्षेत्रमा भएको हस्तक्षेप वा खतराको रूपमा लिने गर्छन् ।

परिणामस्वरूप, बथानका बथान कुकुरहरू एक्कासी मानिसतिर झम्टिन आउने, पछि लाग्ने वा भुक्दै आक्रमण गर्ने समस्या अत्यधिक बढेको छ ।

यसरी बिनाकारण कुकुरको आक्रमणमा पर्नुपर्ने अवस्थाले गर्दा बिहान हिँड्ने नागरिकहरूको सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा भएको छ ।

विशेष गरी वृद्धवृद्धाहरू र बालबालिकाहरू यसको अत्यधिक चपेटामा परेका छन् । उमेर ढल्किसकेका वृद्धवृद्धाहरू कुकुरले अचानक आक्रमण गर्दा भाग्न वा आफ्नो बचाउ गर्न शारीरिक रूपमा असमर्थ हुन्छन् भने बालबालिकाहरूमा यसले दीर्घकालीन रूपमा गहिरो मनोवैज्ञानिक त्रास पैदा गर्ने गरेको छ ।

बिहानको शान्त वातावरणमा शारीरिक व्यायामको आनन्द लिनुको सट्टा कतिबेला कुकुरले आक्रमण गर्छ भन्ने डर बोकेर हिँड्नुपर्ने यो बाध्यात्मक परिस्थिति निकै दयनीय छ ।
सामुदायिक  कुकुरको यो समस्या केवल सैद्धान्तिक वा काल्पनिक मात्र होइन, यो हामीले दैनिक समाजमा प्रत्यक्ष भोगिरहेको कडा र तितो यथार्थ हो ।

विराटनगर–३ का नवीन यादव बिहान–बिहान फुटबल खेल्न जाँदा एक दिन कुकुरले खेदायो र घुँडामा नंग्रा गाड्यो ।

त्यस घटनादेखि उनलाई कुकुर देख्दा सधैँ डर लाग्ने गरेको छ । त्यस्तै, अर्का स्थानीय नागरिक पत्रकार प्रेम देवान पनि सडकमै कुकुरकै कारण स्कुटर दुर्घटनामा परेका छन् ।

यी दुई घटना त केवल प्रतिनिधि पात्र र उदाहरण मात्र हुन्; गाउँदेखि शहर बजारसम्म कुकुरसँग जोडिएका यस्ता कहालीलाग्दा घटनाहरू सयौँको संख्यामा दिनप्रतिदिन भइरहेका छन् ।
 कुकुरले मानिसलाई टोक्छन् वा लखेटेर दुर्घटनामा पार्छन्, तर त्यसको जिम्मेवारी लिने कुनै मालिक हुँदैन र घाइतेले आफ्नो उपचार खर्च आफैँ व्यहोर्नुपर्ने बाध्यात्मक अवस्था छ ।

यस्तो विकराल र भयावह अवस्था आज देशैभरिका सबै शहरमा व्याप्त छ । तर यहाँ सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यो उठ्छ कि जनताका प्रतिनिधिहरूले जनताको यो पीडा, आवाज र सुरक्षाको चित्कार किन नसुनिरहेका होलान् ?
यसै गम्भीर विषयमा प्रकाश पार्दै पत्रकार प्रेम देवानले सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गर्नुभएको विचारले पनि स्थानीय नागरिकको वास्तविक पीडालाई मुखरित गर्दछ ।

उहाँका अनुसार विराटनगरमा लामो समयदेखि छाडा चौपाया र सामुदायिक कुकुरको समस्या अति विकराल रूपमा कायम छ ।

सडकमा जथाभावी हिँड्ने चौपाया र कुकुरका कारण दिनहुँ सवारी दुर्घटनाको जोखिम बढेको छ भने नागरिकले दैनिक आवतजावतमा समेत ठूलो   सास्ती भोगिरहेका छन् ।

यो केवल सडक व्यवस्थापनको सामान्य विषय मात्र नभएर नागरिकको प्रत्यक्ष सुरक्षा र सार्वजनिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको अत्यन्तै गम्भीर समस्या हो ।

त्यसैले आगामी दिनमा नगरको नेतृत्व सम्हाल्न चाहने प्रतिनिधि वा उम्मेदवारहरूलाई उहाँको स्पष्ट सुझाव छ कि चुनावी नारा र आश्वासनमा मात्र सीमित नभई छाडा चौपाया तथा सामुदायिक कुकुरको समस्यालाई दीर्घकालीन रूपमा समाधान गर्ने ठोस र व्यावहारिक योजना ल्याउनुपर्छ ।

 कुकुरको मानवीय व्यवस्थापन, बन्ध्याकरण तथा खोप कार्यक्रम, सडकमा छाडा चौपाया नियन्त्रण र जिम्मेवार निकायको प्रभावकारी परिचालनलाई प्राथमिकतामा राखेर दिगो समाधान खोज्न आवश्यक छ ।

विराटनगर लगायतका सम्पूर्ण शहरहरूलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र नागरिकमैत्री शहर बनाउने नेतृत्व नै आजको साँचो आवश्यकता बनेको छ ।  

सामुदायिक कुकुरहरूको यो आतंक केवल शारीरिक चोटपटकमा मात्र सीमित छैन, यसले मानिसको मानसिक स्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पु¥याइरहेको छ ।

कतिपय मानिसहरू कुकुरको टोकाइ वा आक्रमणबाट बच्नका लागि बिहान हिँड्न जानै छोडिसकेका छन् भने कतिपयले आफ्नो नियमित बाटो बदल्न बाध्य भएका छन् ।

जब कुनै व्यक्तिलाई कुकुरले लखेट्छ वा टोक्छ, तब उसको मनमा उत्पन्न हुने भय र त्रास लामो समयसम्म रहिरहन्छ । सामुदायिक कुकुरको टोकाइबाट सर्ने रेबिज रोग त झन् शतप्रतिशत जस्तै घातक मानिन्छ ।

यदि समयमै यसको उपचार र खोप पाइएन भने यसले अकालमै ज्यानै समेत लिन सक्छ ।

हाम्रा सडकहरूमा घुम्ने अधिकांश सामुदायिक कुकुरहरूले कुनै पनि किसिमको स्वास्थ्य परीक्षण वा रेबिजविरुद्धको खोप पाएका हुँदैनन् ।

यसले गर्दा टोकाइको घटना सामान्य लागे पनि त्यसको परिणाम ज्यादै गम्भीर हुन पुग्छ ।

यसरी नागरिकहरूको दैनिक जीवन र स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको यस समस्यालाई अब सरकार तथा समाजले बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।
यसै सन्दर्भमा, आम मानिसको मनमा उठ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण र गम्भीर प्रश्न यो हो कि के साँच्चै सामुदायिक कुकुरहरू हाम्रो समाजका लागि आवश्यक छन् ?

यो प्रश्नमा समाजमा विभिन्न किसिमका दृष्टिकोणहरू पाइन्छन् । एकातिर पारिस्थितिकीय प्रणाली र प्रकृतिप्रेमी दृष्टिकोणबाट हेर्दा, पृथ्वीमा जन्मिएका हरेक जीवजन्तुको बाँच्न पाउने अधिकार हुन्छ र उनीहरूको पनि आफ्नै किसिमको अस्तित्व हुन्छ ।

प्राचीन समयमा र अझै पनि केही हदसम्म कुकुरहरूले मानव बस्तीका फोहोरमैला र सिनोहरू खाएर वातावरणलाई केही हदसम्म सफा राख्न मद्दत पु¥याएका छन् ।

तर, आधुनिक सहरीकरण, व्यवस्थित फोहोरमैला व्यवस्थापन प्रणाली र सरसफाइका अत्याधुनिक प्रविधिहरू विकास भइसकेको आजको युगमा यो तर्क धेरै हदसम्म कमजोर भइसकेको छ ।

अर्कोतर्फ, पशु अधिकार र मानवीय संवेदनाका पक्षधरहरू सडकमा आश्रित मूक प्राणीहरूलाई निर्मम ढङ्गले लखेट्नु वा मार्नु सभ्य समाजको परिचय होइन भनी तर्क गर्छन् ।

यो द्विविधाको बीचमा यथार्थ कुरा के हो भने, सामुदायिक कुकुरहरूलाई  उचित व्यवस्थापन आजको टड्कारो आवश्यकता हो ।

यदि हामीले सामुदायिक कुकुरहरूको संख्यालाई अनियन्त्रित रूपमा बढ्न दियौं भने यसले मानव जीवन र सुरक्षालाई गम्भीर संकटमा पार्छ ।

तर यसको मतलब यो होइन कि उनीहरूलाई क्रूरतापूर्वक सडकबाट हटाइयोस् वा मारियोस् ।

यसको सट्टा, वैज्ञानिक र मानवीय दुवै पक्षलाई समेट्ने गरी प्रभावकारी व्यवस्थापन नीति लागू गर्नुपर्छ ।

सामुदायिक कुकुरहरूको समस्यालाई दिगो रूपमा समाधान गर्न स्थानीय तह, महानगरपालिका, नगरपालिका तथा गाउँपालिका लगायतका सरकारका निकायहरूले गम्भीर भएर लाग्न जरुरी छ ।

यस दिशामा सबैभन्दा पहिलो र प्रभावकारी कदम भनेको नियन्त्रित बन्ध्याकरण अभियानलाई व्यापक र कडा रूपमा लागू गर्नु हो ।

जबसम्म सामुदायिक कुकुरहरूको जन्मदरलाई वैज्ञानिक तरिकाले नियन्त्रण गरिँदैन, तबसम्म जति नै प्रयास गरे पनि कुकुरहरूको संख्या घट्ने छैन ।

यसका साथै, सडकमा हिँड्ने प्रत्येक कुकुरलाई नियमित रूपमा रेबिजविरुद्धको खोप लगाउनुपर्छ ।

यदि सबै कुकुरहरू खोपप्राप्त छन् भने, कुनै कारणवश कसैलाई टोकिहाले पनि त्यसबाट ज्यानै जाने खालको रेबिज रोग सर्ने खतरा नगण्य हुन्छ ।

यस्ता अभियानहरू कागजी योजनामा मात्र सीमित नभई धरातलमा प्रभावकारी ढङ्गले कार्यान्वयन हुनुपर्छ ।

बन्ध्याकरण र खोपका अतिरिक्त, सहरी क्षेत्रहरूमा पशु आश्रय स्थलहरूको निर्माण गर्नु अर्को बुद्धिमानीपूर्ण कदम हुनेछ । धेरै जसो सडक कुकुरहरू बिरामी, बुढा वा असाध्यै आक्रामक स्वभावका हुन्छन्, जसलाई खुला सडकमा छाड्दा मानिसहरूलाई बढी खतरा हुन्छ ।

यस्ता कुकुरहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर विशेष आश्रय स्थलहरूमा राखी उनीहरूको उचित रेखदेख र खानपानको व्यवस्था मिलाउन सकेमा सडकको त्रास स्वतः कम भएर जान्छ ।

यस कार्यमा स्थानीय सरकारसँगै विभिन्न पशु कल्याणकारी संस्थाहरू र स्वयम्सेवकहरूको सहकार्य लिइनुपर्छ ।

यस समस्याको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो भनेको नागरिकहरूको बानीमा सुधार र फोहोर व्यवस्थापन हो ।

धेरै ठाउँमा मानिसहरूले घरमा बचेका खानेकुराहरू वा पुराना खानाहरू जथाभावी सडकमा फालिदिने गर्छन्, जसले गर्दा त्यहाँ कुकुरहरूको ठूलो भीड जम्मा हुने गर्छ ।

जब कुकुरहरूले नियमित रूपमा एउटै ठाउँमा खानेकुरा पाउँछन्, उनीहरू त्यही क्षेत्रलाई आफ्नो इलाका ठानेर बस्छन् र नयाँ मानिसहरू देख्दा आक्रमण गर्न थाल्छन् ।

त्यसैले, जथाभावी खाना फालिने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्नुपर्छ र सहरको फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीलाई चुस्त बनाउनुपर्छ ताकि कुकुरहरू खानाको खोजीमा सडकमा भौंतारिन नपरोस् ।

अन्त्यमा सामुदायिक कुकुरहरूको आतंक आज कुनै सामान्य वा व्यक्तिगत समस्या मात्र रहेर एउटा राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य र सार्वजनिक सुरक्षाको विषय बनेको छ ।

बिहान हिंड्ने नागरिकहरूको जीवन रक्षा र सुरक्षा पहिलो र सर्वोपरी सर्त हो भने, अर्कोतर्फ मूक प्राणीहरूप्रति मानवीय र सदभावपूर्ण व्यवहार गर्नु हाम्रो नैतिक दायित्व पनि हो ।

यी दुवै पक्षबीच सन्तुलन कायम गर्दै अगाडि बढ्नुपर्ने आजको आवश्यकता हो ।

यदि स्थानीय सरकार, सम्बन्धित निकाय, पशु अधिकारकर्मी र आम नागरिकहरू सबैले आ–आफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवारीपूर्वक सहकार्य गरेर वैज्ञानिक व्यवस्थापनको बाटो अपनाए भने, सामुदायिक कुकुरको त्रासबाट मुक्ति पाउन सकिन्छ र हामी सबैको दैनिक यात्रा सुरक्षित, शान्त र आनन्ददायक बन्न सक्छ ।

(माधव अधिकारी पतञ्जली याेग  विराटनगर महानगरका अध्यक्ष हुन् ।)