नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन र चुनावको भूमिका

परिवर्तन प्रकृतिको नियम हो। समय, समाज र परिस्थितिसँगै परिवर्तन अनिवार्य रूपमा हुँदै जान्छ। नेपालजस्तो ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विविधताले भरिएको देशमा परिवर्तनको चलन सधैंदेखि देखिँदै आएको छ। आजको आधुनिक युगमा भने परिवर्तन केवल चलन मात्र नभई आवश्यकता पनि बनेको छ।

आजको विश्व प्रविधिमा तीव्र रूपमा अगाडि बढिरहेको छ। सूचना प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र सञ्चार क्षेत्रमा भइरहेको विकासले नेपाललाई पनि परिवर्तन स्वीकार गर्न बाध्य बनाएको छ। पुराना सोच, परम्परा र कार्यशैलीलाई सुधार नगरी अगाडि बढ्न सम्भव छैन। त्यसैले समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको चलन बढ्दै गएको छ।

परिवर्तन आवश्यक किन छ भने यसले विकास र प्रगतिलाई सम्भव बनाउँछ। बेरोजगारी, गरिबी, अशिक्षा, भ्रष्टाचार जस्ता समस्याको समाधान परिवर्तनबिना सम्भव हुँदैन। शिक्षा प्रणाली सुधार, युवालाई अवसर प्रदान, सुशासनको स्थापना र प्रविधिको प्रयोग जस्ता परिवर्तनहरूले देशलाई समृद्ध बनाउने आधार तयार गर्छन्।

तर परिवर्तन सधैं सकारात्मक हुनुपर्छ। आफ्नै संस्कृति, भाषा र पहिचानलाई जोगाउँदै आवश्यक सुधार गर्नु नै सही परिवर्तन हो। अन्धाधुन्ध परिवर्तनले समाजमा भ्रम र अस्थिरता पनि ल्याउन सक्छ।

राजनीति देशको शासन व्यवस्था सञ्चालन गर्ने मुख्य आधार हो। राजनीति सही दिशामा नहुँदा देशको विकास अवरुद्ध हुन्छ र जनताको विश्वास कमजोर बन्छ। नेपालमा पटक–पटक राजनीतिक परिवर्तन भए पनि जनताको अपेक्षाअनुसार स्थायित्व, सुशासन र समृद्धि हासिल हुन सकेको छैन। त्यसैले आजको अवस्थामा नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनको आवश्यकता झन् गम्भीर रूपमा महसुस हुँदै आएको छ।

नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा निरन्तर परिवर्तन देखिन्छ—राणा शासनको अन्त्य, प्रजातन्त्रको स्थापना, पञ्चायती व्यवस्थाको अवसान, बहुदलीय प्रणालीको आरम्भ, गणतन्त्रको घोषणा र संघीय संरचनाको कार्यान्वयन जस्ता परिवर्तनहरूले देशलाई नयाँ दिशातर्फ डोर्याएका छन्। यी परिवर्तनहरू जनताको अधिकार, स्वतन्त्रता र सहभागिता सुनिश्चित गर्न गरिएका थिए।

तर व्यवहारमा राजनीतिक अस्थिरता, सत्ताको दुरुपयोग, भ्रष्टाचार र असक्षम नेतृत्वका कारण अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन सकेको छैन।

राजनीतिक परिवर्तन आवश्यक हुनुको मुख्य कारण सुशासनको अभाव हो। भ्रष्टाचार, पक्षपात, ढिलासुस्ती र जवाफदेहिताको कमीले राज्यप्रणाली कमजोर बनेको छ। यदि राजनीतिक संस्कार, नेतृत्वको सोच र कार्यशैलीमा परिवर्तन नआए देशको विकास सम्भव छैन। त्यसैले प्रणाली मात्र होइन, सोच र व्यवहारमा पनि परिवर्तन आवश्यक छ।

युवाको बढ्दो निराशा, बेरोजगारी र विदेश पलायनले पनि राजनीतिक परिवर्तनको आवश्यकता देखाउँछ। सक्षम, इमानदार र दूरदर्शी नेतृत्वको विकास नगरी युवालाई देशमै भविष्य देखाउन सकिँदैन। राजनीतिमा नयाँ विचार, नयाँ अनुहार र जनमुखी नीति आवश्यक भइसकेको छ।

साथै, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई प्रभावकारी बनाउन राजनीतिक प्रतिबद्धता आवश्यक छ। केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबीच सहकार्य, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्न राजनीतिक सुधार अपरिहार्य छ।

चुनाव लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। जनताले आफ्नो प्रतिनिधि छान्ने मुख्य माध्यम चुनाव नै हो। नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनको प्रक्रियामा चुनावले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यसले एकातिर सकारात्मक प्रभाव पारेको छ भने अर्कोतिर केही नकारात्मक असरहरू पनि देखिएका छन्।

सबैभन्दा ठूलो सकारात्मक पक्ष भनेको जनसहभागिता हो। चुनावमार्फत जनता प्रत्यक्ष रूपमा राजनीतिक प्रक्रियामा सहभागी हुन्छन्। यसले जनताको अधिकार, चेतना र जिम्मेवारी बढाउँछ। राजनीतिक परिवर्तनको आवश्यकता जनस्तरबाट उठ्न चुनावले सहयोग पु¥याउँछ। चुनावले सत्ता हस्तान्तरणलाई शान्तिपूर्ण बनाउँछ।

बल वा हिंसाको सट्टा मतदानमार्फत सरकार परिवर्तन हुन सक्छ। यसले राजनीतिक स्थायित्व र लोकतान्त्रिक संस्कारलाई मजबुत बनाउँछ। त्यस्तै, चुनावले नेतृत्व परिवर्तनको अवसर दिन्छ।

असफल, भ्रष्ट वा जनविरोधी नेताहरूलाई हटाएर सक्षम र जनउत्तरदायी नेतृत्व ल्याउन चुनाव महत्वपूर्ण माध्यम हो। यसले राजनीतिक सुधार र परिवर्तनको आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग पु¥याउँछ।

यद्यपि चुनाव सधैं अपेक्षित रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन। नेपालमा चुनावको क्रममा पैसाको प्रभाव, जातीय र क्षेत्रीय राजनीति, गलत प्रचार र शक्ति प्रदर्शन देखिने गरेको छ। यसले वास्तविक राजनीतिक परिवर्तनको आवश्यकता ओझेलमा पार्छ। चुनावपछि पनि राजनीतिक अस्थिरता देखिनु अर्को नकारात्मक पक्ष हो।

गठबन्धन सरकार, सत्ताको खेल र स्वार्थी राजनीतिले जनताको चाहनाअनुसार परिवर्तन हुन दिंदैन। यसले चुनावप्रति जनताको विश्वास कमजोर बनाउँछ। त्यसैगरी, चुनावलाई केवल सत्ता प्राप्तिको साधनका रूपमा प्रयोग गर्दा दीर्घकालीन सुधार र राजनीतिक संस्कार परिवर्तनमा ध्यान पुग्दैन। चुनाव त हुन्छ, तर सोच, नीति र कार्यशैली पुरानै रहन्छ।

नेपालमा अहिले देखिएको चुनावी माहौल राजनीतिक रूपमा निकै सक्रिय र चहलपहलयुक्त देखिन्छ। चुनाव नजिकिंदै जाँदा राजनीतिक दलहरू जनतामाझ पुग्ने, आफ्ना कार्यक्रम र नीतिहरू प्रचार गर्ने कार्यमा व्यस्त भएका छन्। सभा, जुलुस, भाषण, सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रचारप्रसार तीव्र भएको छ। हालको चुनावी माहौलमा जनचेतना पहिलेभन्दा बढेको देखिन्छ।

जनता आफ्ना अधिकार, मतको मूल्य र लोकतान्त्रिक प्रक्रियाप्रति सचेत हुँदै गएका छन्। विशेषगरी युवाहरू सामाजिक सञ्जाल र बहसहरूमा सक्रिय सहभागिता जनाइरहेका छन्, जसले चुनावी वातावरणलाई थप गतिशील बनाएको छ। तर यससँगै केही नकारात्मक पक्षहरू पनि देखिएका छन्। दलहरूबीच आरोप–प्रत्यारोप, व्यक्तिगत आलोचना, गलत सूचना र सामाजिक विभाजन बढ्ने खतरा देखिन्छ।

कतिपय स्थानमा पैसाको प्रभाव, शक्ति प्रदर्शन र मतदातालाई प्रभावित पार्ने प्रयासहरू पनि देखिन्छन्। अर्कोतर्फ, विगतका चुनावमा देखिएको राजनीतिक अस्थिरता र वाचा पूरा नहुनुले केही नागरिकमा निराशा पनि देखिन्छ। त्यसैले यस पटकको चुनावले साँच्चै परिवर्तन ल्याउला कि नल्याउला भन्ने जिज्ञासा र शंका दुवै रहेको छ।

आउँदो चुनावप्रति जनतामा मिश्रित भावना देखिन्छ। विगतका चुनावपछि अपेक्षाअनुसार उपलब्धि नआएकाले केही निराशा भए पनि अझै पनि जनताले चुनावलाई परिवर्तनको अवसरका रूपमा हेरेका छन्। जनताको मुख्य आशा सक्षम, इमानदार र जनउत्तरदायी नेतृत्वको चयन हो।

जनताले सुशासनको स्थापना, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र कानूनको समान कार्यान्वयनको अपेक्षा गरेका छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र महँगी नियन्त्रण जस्ता दैनिक जीवनसँग सम्बन्धित समस्याको समाधान हुने विश्वास पनि चुनावसँग जोडिएको छ। विशेषगरी युवाहरू देशमै अवसर सिर्जना हुने आशा राखेका छन्।

त्यस्तै, जनताले राजनीतिक स्थायित्व र प्रभावकारी सरकारको भरोसा गरेका छन्। बारम्बार सरकार परिवर्तन हुने प्रवृत्तिको अन्त्य भई दीर्घकालीन नीति र विकास योजनाहरू कार्यान्वयन हुने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई व्यवहारमा मजबुत बनाउने, जनताको आवाजलाई नीति निर्माणमा समेट्ने र स्थानीय तहसम्म सेवा प्रभावकारी बनाउने आशा पनि जनतामा छ।

समग्रमा, नेपालमा परिवर्तनको लहर समयसँगै बढ्दै गएको छ र यो देशको समग्र विकासका लागि अत्यन्त आवश्यक छ। कुनै पनि देशको राजनीतिक परिवर्तन भनेको व्यवस्था परिवर्तन मात्र होइन, त्यहाँ राजनीतिक संस्कार, नैतिकता र जनताप्रति उत्तरदायी शासन स्थापना गर्नु पनि हो। सकारात्मक र सचेत राजनीतिक परिवर्तनमार्फत मात्र देशलाई स्थायित्व, विकास र समृद्धिको बाटोमा अघि बढाउन सकिन्छ।

नेपालमा चुनावलाई केवल औपचारिक प्रक्रिया नभई वास्तविक परिवर्तनको साधन बनाउन आवश्यक छ। अहिले देखिएको चुनावी माहौललाई उत्साहजनक बनाउँदै निष्पक्ष, शान्तिपूर्ण र पारदर्शी रूपमा चुनाव सम्पन्न गरी बलियो लोकतन्त्रको निम्ति राजनीतिक परिवर्तनको सही बाटो खोल्न सकिन्छ।

आउँदो चुनावबाट जनताको मुख्य भरोसा भनेको वास्तविक परिवर्तन हो—नारा मात्र होइन, व्यवहारमा देखिने सुधारको अपेक्षा हो। यदि जनताको मतको सम्मान भयो र निर्वाचित प्रतिनिधिहरूले जिम्मेवारीपूर्वक काम गरे भने मात्र यो भरोसा कायम रहन सक्छ र नेपाल उज्ज्वल भविष्यतर्फ अघि बढ्न सक्छ।

(शाह पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय विज्ञान तथा प्रविधि संकाय ‘पुस्याट’का सहप्राध्यापक हुन्।)