चुराको चुरीफुरी र हरियो पहिरनको साउन

श्रावण महिना आउनासाथ नेपाली समाजमा महिलाहरूमाझ हरियो चुरा र पहिरनको लहर चल्छ । शिवभक्तिसँग जोडिएको यो प्रचलनले आज ठूलो सामाजिक र आर्थिक आयाम लिएको छ । तर, यो धार्मिक मान्यताको जरा कहाँ छ त ? के यो साँच्चै कुनै प्राचीन धर्मशास्त्रमा आधारित छ वा यस पछाडि लुकेको छ कुनै चतुर व्यावसायिक रणनीति ? करिब २५ वर्षअघि भारतको हरियाणामा घटेको एउटा अनपेक्षित घटनाबाट सुरु भएको यो ‘हरियो क्रान्ति’ कसरी हिन्दु नारीहरूको मथिङ्गलमा साम्राज्य जमाउन सफल भयो’ यस बारे धेरै कमलाई मात्र जानकारी छ । 

चुरा कारखानाको आपत्कालीन जुक्ति
करिब २५ वर्षअघि भारतको हरियाणा शहरस्थित एउटा चुरा कारखानामा एउटा अनपेक्षित घटना भयो । तीजका लागि रङ्गीचङ्गी चुराहरू बनाउने तयारीमा रहेको कारखानामा रङको संयोजन नमिल्दा उत्पादित सबै चुराहरू प्राविधिक खराबीका कारण हरियै हरिया भएर मेसिनबाट बाहिर निस्किए ।

करिब ६ करोड भारतीय रुपैयाँ बराबरको ठूलो लगानी डुब्ने भएपछि कारखाना मालिक र मूल प्राविधिकलाई ठूलो समस्या आइप¥यो । त्यसबेला हरिया चुराहरू हिन्दू विधवा नारीहरूले कहिलेकाहीं मात्र लगाउने गर्दथे । यति धेरै हरिया चुराहरू कहाँ र कसलाई बेच्ने भन्ने समस्या गहिरियो ।

यसै अप्ठ्यारो अवस्थामा एक चलाख अपरेटरले एउटा जुक्ति दियो । उसले मालिकलाई कानमा खुसुक्क भने, ‘मालिक’ यो शहरभित्रको ठूलो शिव मन्दिरका मूल पण्डितलाई हातमा लिएर केही लाख रुपैया“को कबोल गर्नुहोस् । उहा“लाई हरिया चुराहरूको महिमा र महत्व दर्शाउँदै करिब सात दिनसम्म कथावाचन शैलीमा भन्न लगाउनुहोस् । शिवजीले श्रावण महिनामा हरियो चुरा लगाएकी नारीले पूजा गरेको असाध्यै मन पराउनुहुन्छ र अपेक्षित वरदान अवश्य मिल्नेछ भन्ने कथावस्तुहरू जोडेर पुराणकै रूपमा वाचन गर्न लगाउनुहोस् । अनि त यी सबै चुराहरू अवश्य बिक्न थालिहाल्छन्, यसरी हाम्रो डुब्न लागेको व्यापार सजिलै उक्सन्छ मालिक ।’ 

धार्मिक आवरणमा व्यापारिक प्रचार
चुरा उद्योगका मालिकले लामो सास तान्दै खुसीका साथ त्यो सोच स्वीकार गरे । भोलिपल्टै शिव मन्दिरका मूल पण्डितलाई घरमा बोलाएर समस्या सुनाए । पण्डितजीले पनि ध्यानपूर्वक सुने र विचार लगाउँछु’ भने । निकैबेरको भलाकुसारी र योजनापछि पण्डित समूहलाई दिइने नगदको पनि छिनोफानो भयो ।

आउने सोमबारदेखि नै मन्दिर परिसरमा तीन जना विश्वासिला पण्डितहरूले शिवको महिमा सुनाउँदै यस्तो कथावस्तु जोडेर सुनाए ः जुन नारीहरूले हातभरि नयाँ हरिया चुरा लगाएर साक्षात् जटाधारी शिवजीको पूजा आराधना गर्छन्, उनीहरूले अपार फल प्राप्त गर्छन् । यस लोकबाट सदवा नारीहरू र विधवाहरूले समेत सजिलै शिव प्रसादको प्रभावले पतिदेवहरूको कल्याण हुने कुराहरू मिलेसम्मका फूलबुट्टा भरेर कथा प्रसङ्ग जोड्जाड पारेर लगातार ७ दिनसम्म पुराणजस्तै गरेर भक्तहरूलाई सुनाए ।

 पण्डितको सो कुराको सनसनी शहरभरि डढेलो सल्केजस्तै फैलियो — शिव भगवानलाई खुसी पार्ने अत्यन्त गोप्य कुरा मन्दिरमा पण्डितहरूले त्यहाँ गएर पूजा गर्ने भक्तजनहरूलाई मात्र सुनाउँदै छन् रे भन्ने गतिलो हल्ला फिँजियो । एक कान दुई कान मैदान हुँदै – शिव मन्दिरमा त लौ हरिया चुराहरू दुवै हातभरि टम्म लगाएर शिवजीको पूजा गर्नु पर्छ रे, यसको फल १० गुणा बढी पाइन्छ रे । यो हरियो चुराको हल्ला यत्रतत्र सर्वत्र बजारभरि फैलियो ।

हरियो क्रान्ति र व्यापारीको मालामाल
हरूको मालामालअब के चाहियो र ! हरिया चुरा उत्पादन गर्ने कारखानाको सोधीखोजी हुनथाल्यो, हरिया चुरा बेच्ने व्यापारीहरूको भीड बढ्न थाल्यो । त्यो हरिया चुरा उत्पादन गर्ने कारखाना वरिपरि टाढाटाढा देखिका व्यापारीहरू जम्मा हुन थाले । अनौठो कुरा के भयो भने, त्यो श्रावण सकिन अरू १०–१२ दिन बाँकी हु“दै सबै हरिया चुराहरू सकिएर थप अरू हरियो रङका चुराहरू उत्पादन गर्नु प र्यो त्यो भाग्यमानी उद्योगले ।

त्यो सालका ‘श्रावणी’  नसकिंदै करिब ९ करोड भारतीय रुपैयाँका हरिया चुराहरू बिक्री भएको हिसाब लेखापालले सुनाउँदा ती मालिक दङ्गदास हुँदै मूल पण्डितलाई थप उपहारस्वरूप ३ तोलाको सुनको सिक्री लगाइदिएर पाउ छोई धेरै आभार व्यक्त गरेछन् ।

नेपालसम्म फैलिएको ‘श्रावणी हरियाली’ को प्रभाव
अर्को श्रावणी सुरु नहुँदै कमिसन खान पल्केका पण्डितजीहरू सल्बलाउँदै ती मनकारी मालिकलाई भन्नथाले, ‘लौ चुरा मात्र होइन, अब यसो गरौं – अब सारी, चोलो, पटुका र मजेत्रो पनि हरियो नै पोसाकमा सजिएकी महिलासँग साक्षात् शिवजी खुसी हुन्छन् भन्ने उपपुराण रचेर वाचन गर्ने सल्लाह भयो हाम्रो ।’ उनीहरूले त्यसै गरे पनि । अरू छिमेकी उद्योगहरूले समेत हरियो रङका सामानहरू धेरथोर उत्पादन गर्न थाले । व्यापारीहरू पनि खुलेरै हरियो पोसाकको प्रचारप्रसार गर्न थाले ।

अर्को सालको श्रावणीदेखि शिवभक्त महिलाहरू थान नै हरिया चुरा, पोते, नङ पालिस, सारी, चोलो, पेटीकोट आदि पोसाकहरू क्रमशः बजारभरि खोज्न थाले । यो कुराको हल्ला हरियाणा शहर बाहिर पनि फिँजियो र हरियो पोसाकको प्रचलन २–३ वर्षमै बृहत् रूप लियो । उद्योगी व्यापारीहरू मालामाल कमाउन साउन कुरेर बसी रुपैयाँको भल छोप्न थाले । बिस्तारै यो विधि–विधान नेपालतिर, खासगरी तराई भागतिर सर्‍यो । 

८–१०  वर्षअगाडिसम्म नेपालमा फाट्टफुट्ट रूपमा देखिएको हरियो पहिरन हिजोआज त नेपालमा पनि साउन पूरै हरियाली भइसकेको देखिन्छ । साउन महिनाका शिव मन्दिरहरूमा पूरै हरियाली छाएको रमिता शिवजी खुसी पार्ने आशामा राम्ररी हेर्न पाइन्छ । यसबीचमा हरियो पहिरन र शिव उपासनाका धेरै कथावस्तुहरू रचना गरिसकिएको छ, र यस विषयमा खटिएका प्रवक्ताहरूमार्फत धेरै ज्ञानगुनका कुराहरू सुन्न पाइन्छ । अब त पुराणहरूमा पनि बीच–बीचमा हरियो पहिरनकी नारीको महिमा सुनाउन थालियो ।

सामाजिक प्रभाव र वास्तविकता
हुँदाहुँदा अब त साउन महिनामा हरियो पहिरन महिलाहरूको प्रतिष्ठाको विषय भएर जरा नै गाडिसकेको छ शिवभक्त हुन चाहने भक्तिनीहरूका लागि । सक्नेले त किन्लान्, लाउलान् तर नसक्नेहरूले पनि सकिनसकि ऋण काडेर भए पनि छिमेकी महिलालाई सान देखाउनु परेको छ । यो प्रचलनबाट प्रत्यक्ष फाइदा भारतका ठूला–साना उद्योग र व्यापारीहरूलाई नै पुगेको छ । 

अचेल त महिलाहरूले लगाउने भित्री कपडाहरूमा पनि हरियाली छाएको थाहा पाउँदा म त छक्क पर्न थालेको छु । हरियाणाको एउटा मामुली चुरा उत्पादन गर्ने कम्पनीले रचेको सोचाइले कसरी हिन्दू नारीहरूको मथिङ्गलमा साम्राज्य नै जमायो? अहिले त यो हरियो पहिरनले महिलाहरूको दिमागै रन्थनाएको छ । तराईबाट अब पहाडतिर पनि सरिसक्यो यो डरलाग्दो सरुवा रोग, तर उत्पादनकर्ताहरूलाई भने जब साउन आउन लाग्छ सधैंको सधैं मालामाल ।

सुरुमा सामान्यजस्तो लाग्ने यो प्रचलनले महिलाहरूको इज्जत र प्रतिष्ठाको विषय बनाइसकेको छ । सुन्दा कथाजस्तो लाग्ने यो कुरा तीतो र यथार्थ सत्य हो । यसमा न शिवजी, न पार्वती, न कुनै देवी–देवता कोही खुसी हुने कुनै धार्मिक आधारविना नै फस्टाएको यो दिमागी खेतीले खुसी हुन्छन् त तिनै हरियो पहिरनका सामान उत्पादन गर्ने कम्पनीहरू र सामान बेच्ने ठूला–साना व्यापारी बन्धुहरू । यो धार्मिक अन्धविश्वासको अनुपम नमुना भएर नेपाली समाजमा पनि गाजिंदै गाजि‌‌ंदै झाङ नै हालीसकेको छ ।

हेरौं, कहिले र कहाँसम्म पुगेर हिन्दू नारीहरूमा यसको वास्तविकताको गाँठो फुक्ने हो कि झन्झन् कसिंदै जाने हो ? अथवा कुनै सज्जन पण्डितहरूले नै ठूलठूला समारोह र धार्मिक प्रवचनहरूमा भनिदिनु पर्‍यो कि यो व्यापारिक जाल हो, यसले गरिबहरूको घरमा पारिवारिक झगडा र कुण्ठा जगायो ।

नारीहरू, विश्वास गर्नुहोस्, जुनसुकै रङ्को सफा पहिरन लगाएर गरेको पूजाआजाले शिवजी उत्तिकै खुसी हुनुहुन्छ जत्तिको खुसी हरियो पहिरनमा सजिएकी महिलासँग हुनुहुन्छ भनेर भन्न सक्ने साहस नै बटुल्नु पर्ने भएको देखिन्छ । नत्र अघि कहिल्यै नभएको यो साउने हरियालीले महिलाहरूको मनलाई लठ्ठै पार्ने एक किसिमको अफिमको लत बसे जस्तै नै गरिसक्यो ।