आचार्य बालकृष्णको नेपाल विकास सम्बन्धी चिन्ता र विचार

आयुर्वेद शिरोमणि आचार्य बालकृष्णले नेपालमा विद्यमान आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक अवस्थाबारे व्यक्त गर्नुभएको गहिरो चिन्ता र विकासका लागि प्रस्तुत गर्नुभएको दूरदृष्टिले नेपाली समाजमा महत्त्वपूर्ण बहसको आवश्यकतालाई उजागर गरेको छ । नेपालका चार प्रदेशबाट कात्तिक अन्तिम हप्ता भारतको हरिद्वारमा योग शिविरमा सहभागी हुन गएका नेपालीहरू समक्ष आचार्य बालकृष्णले राख्नुभएका यी विचारहरूलाई यहाँ विस्तृत रूपमा विश्लेषण गरिएको छ ।

नेपालको उर्वर भूमि र युवा पलायनको द्वन्द्व
आचार्य बालकृष्णको चिन्ताको केन्द्रमा रहेको एक प्रमुख विषय भनेको नेपालको कृषि प्रधान देश हुनुको विरोधाभास हो । उहाँका अनुसार, नेपाली माटो उर्बर छ, प्रकृतिले दिएको अपार सम्पदा छ, तर यसलाई सही सदुपयोग गर्नेतर्फ काम गर्ने र गराउनेको जाँगर नहुनु दुर्भाग्यपूर्ण छ । यो टिप्पणीले नेपालको कृषि क्षेत्रमा रहेको परम्परागत निर्भरता र आधुनिक व्यावसायिकताको अभावलाई स्पष्ट रूपमा इंगित गर्दछ ।

‘नेपाली माटो उर्बर छ तर काम गर्ने र गराउनेको जाँगर नहुनु दुर्भाग्य ’
यो उर्बरताको सदुपयोग हुन नसक्दा, नेपालले ठूलो मात्रामा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू, अदुवा, बेसार जस्ता कृषिजन्य उत्पादन लगायतका सामानहरू बाहिरबाट आयात गर्नुपरेको तीतो यथार्थलाई उहाँले औंल्याउनुभएको छ । जुन देशलाई कृषि प्रधान भनिन्छ, त्यसले सामान्य वस्तुमा पनि परनिर्भर हुनु भनेको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रका लागि ठूलो चुनौती हो ।

यसको अर्को पाटो भनेको बुद्धि भएका युवाहरूको विदेश पलायन हो । जब देशमा उद्योगहरू स्थापित हुँदैनन् र रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुँदैनन्, तब स्वाभाविक रूपमा उच्च शिक्षा र सीप भएका युवाहरू उत्तम भविष्यको खोजीमा विदेश जान बाध्य हुन्छन् । आचार्य बालकृष्णले यसलाई राष्ट्रको भविष्यका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय मान्नुभएको छ ।

उहाँको विचारमा, युवा शक्ति देशको विकासको मेरुदण्ड हो, र यसको पलायनले देशको उत्पादनशील क्षमतामा ठूलो क्षति पु-याइरहेको छ ।
 

पतञ्जलिको उदाहरण र नेपाललाई रोजगारीको सन्देश
नेपालमा अवसरको अभाव र भारतमा आफ्नो सफलतालाई तुलना गर्दै आचार्य बालकृष्णले एक महत्त्वपूर्ण उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभएको छ । उहाँले भारतमा पतञ्जलीमार्फत आफूले गरेको योगदानको चर्चा गर्दै भन्नुभएको छ ः

•    प्रत्यक्ष रोजगारी  : एक लाखभन्दा बढी मानिसहरूलाई रोजगारी प्रदान गरिएको छ ।
•   किसान लाभान्वित :  पाँच लाखभन्दा बढी किसानहरू प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित भएका छन् ।

यो तथ्यांकले के देखाउँछ भने, यदि सही दूरदृष्टि, इमान्दारिता र उद्यमशीलताका साथ काम गर्ने हो भने, कृषि र जडीबुटीमा आधारित उद्योगहरूले मात्र पनि लाखौं मानिसहरूलाई रोजगारी दिन र किसानको जीवनस्तर उकास्न सक्छन् । पतञ्जलीको सफलतालाई उहाँले नेपालमा सम्भव भएको तर कार्यान्वयन नभएको उदाहरणको रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ ।

हाल पतञ्जलीमा ४५ हजार नियमित काम गर्ने कर्मचारी रहेको तथ्यले ठूलो मात्रामा रोजगारी सिर्जना गर्ने उहाँको क्षमता र प्रतिबद्धतालाई पुष्टि गर्दछ ।

उहाँले त गर्वका साथ पतञ्जलीका उत्पादन नेपालबाट शुरु गरेर अहिले भारतमा समेत आउन लागेको बताउनुभएको छ । यसले नेपाली माटोको उत्पादन र सम्भाव्यतालाई देखाउँछ, जुन उत्पादनको शुरुवात नेपालबाटै भएको थियो ।

नेतृत्वको दूरदृष्टि र नीतिगत कमजोरी
आचार्य बालकृष्णको सबैभन्दा ठूलो निराशा नेपालको विकासका लागि ५ वर्ष पहिले नै ‘भिजन डकुमेन्ट’ (दूरदृष्टि प्रस्तावना) बनाएर दिएको तर त्यसलाई बेवास्ता गरिएकामा देखिन्छ ।

यसबाट नेपालमा राम्रा सल्लाह र योजनाहरूलाई राजनीतिक इच्छाशक्ति वा नेतृत्वको बुद्धिको अभावमा कार्यान्वयनमा ल्याउन नसकिएको तितो अनुभव झल्किन्छ । उहाँको भनाइमा, यदि कसैले बुद्धि पु-याउन नसके अरूले दिएको राम्रो सल्लाह मान्नु पर्छ ।

उहाँले केही नेताहरूको बुद्धि फोरे मात्र नेपालीले दुःख नपाउने स्पष्ट धारणा राख्नुभएको छ । यसले देशको विकासका लागि राजनीतिक नेतृत्वको सोच, स्वार्थभन्दा माथि उठ्ने क्षमता र दूरदृष्टि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रहेकोमा जोड दिन्छ ।

नेपाल सम्भावना नै सम्भावना भएको देश हो, तर ती सम्भावनालाई साकार पार्न सक्ने नेतृत्वको अभाव खड्किएको उहाँको बुझाइ छ ।

भ्रष्टाचार, आन्दोलन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावको आलोचना
आचार्य बालकृष्णले वर्तमान अवस्थामा देशमा मौलाएको भ्रष्टाचार र बारम्बार भइरहने आन्दोलन प्रति गहिरो दुःख व्यक्त गर्नुभएको छ ।

उहाँको भनाइमा, यी दुई कारणले नेपाल फेरि २० वर्ष पछि परेको छ । भ्रष्टाचारले देशको स्रोत र साधनलाई दुरुपयोग गर्छ भने, राजनीतिक अस्थिरता र आन्दोलनले विकास निर्माणका काममा बाधा पु-याउँछ, जसले अन्ततः राष्ट्रको प्रगतिलाई रोक्छ ।

यसका साथै, उहाँले केही अन्तर्राष्ट्रिय गैर सरकारी संस्था (आईएनजीओ) हरूले समेत नेपाललाई बिगारेको आरोप लगाउनुभएको छ । यो आरोपले बाह्य शक्तिहरूको स्वार्थपूर्ण संलग्नताले नेपालको प्राकृतिक स्रोत, सामाजिक संरचना वा नीति निर्माण प्रक्रियामा नकारात्मक असर पारेको हुनसक्ने गम्भीर संकेत गर्दछ ।

 आयुर्वेद र जडीबुटीको महत्व र व्यक्तिगत समर्पण

• आचार्य बालकृष्णले नेपालको भविष्यका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधारशिलाको रूपमा आयुर्वेद र जडीबुटीलाई उभ्याउनुभएको छ ।
• ‘नेपाल सरकार आयुर्वेदलाई खत्म पार्न लाग्दै छ तर देशमा भएको अपार जडीबुटी प्रयोग गरेमा देश धनी बन्ने थियो ।’

• उहाँको यो कथनले जडीबुटीमा आधारित उद्योगहरूको प्रचुर सम्भावनालाई बेवास्ता गरेर आयुर्वेदलाई नै कमजोर पार्ने सरकारी नीतिको आलोचना गरेको छ ।
• हिमालयन क्षेत्रमा पाइने अपार जडीबुटी नेपालको अद्वितीय सम्पत्ति हो, जसको सही सदुपयोगले देशलाई धनी बनाउन सक्छ ।

व्यक्तिगत रूपमा, उहाँले आफ्नो प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै भन्नुभएको छः ‘मेरो नागरिकता मात्र भारतीय हो तर मेरो मन सबै नेपालमै छ । मेरा बाआमा नेपालमै हुनुहुन्छ ।’ यसले उहाँको नेपालप्रतिको भावनात्मक लगाव र राष्ट्र विकासको चाहनालाई स्पष्ट पार्छ ।

उहाँले संकल्प गर्नुभएको छ कि जति काम गर्नु छ गर्छु र मरेपछि पनि फेरि आएर यही काम गर्छु । उहाँको जीवनको ध्येय ‘योगमै लागियो योगमै मर्ने हो’ भन्ने आदर्श वाक्यबाट प्रकट हुन्छ ।

 शिक्षा, इमान्दारिता र उज्ज्वल भविष्यको मार्ग
आचार्य बालकृष्णले आफ्नो व्यक्तिगत उपलब्धिको चर्चा गर्दै हालसम्म ५ वटा विश्वविद्यालयको डिग्री उपाधि प्राप्त गरेको र विश्वका २ प्रतिशत वैज्ञानिकमध्ये आफ्नो नाम पनि रहेको बताउनुभएको छ । यो उच्च शैक्षिक योग्यता र वैज्ञानिक पहिचानले उहा“का विचारहरू केवल भावनात्मक नभई तथ्य र विज्ञानमा आधारित छन् भन्ने प्रमाणित गर्दछ ।

उहाँले स्वामी रामदेव र आफूलाई पनि विभिन्न तरिकाले आक्रमण भएको तर पतञ्जली इमान्दारिताको संकल्प लिएर अगाडि बढेकोले चिन्ता नगरेको बताउनुभएको छ । यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने, कुनै पनि विकास कार्यलाई अगाडि बढाउन इमान्दारिता, अटल संकल्प र चुनौतीहरूको सामना गर्ने धैर्य अपरिहार्य हुन्छ ।

अन्त्यमा, आचार्य बालकृष्णले नेपाल र नेपालीको परिवेशमा योग, आयुर्वेद र आध्यात्मिकता तर्फ लागेमै नेपाल र नेपालीको भविष्य उज्ज्वल हुने बताएर समाधानको मार्ग प्रस्तुत गर्नुभएको छ । उहाँको दृष्टिमा, भौतिक विकास मात्र पर्याप्त छैन, मानसिक, शारीरिक र आध्यात्मिक सन्तुलन आवश्यक छ, जसको जग योग, आयुर्वेद र आध्यात्मिकता हो ।

यसर्थ आचार्य बालकृष्णका यी विचारहरू नेपालको वर्तमान दुर्दशाको एक इमान्दार चित्रण र उज्ज्वल भविष्यका लागि एक स्पष्ट मार्गचित्र हुन् ।

 नेपालको विकासका लागि उद्यमशीलताको विकास, युवा रोजगारी सिर्जना, जडीबुटी र आयुर्वेदको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा दूरदर्शी एवं इमान्दार नेतृत्व आजको आवश्यकता हो ।

उहाँको संकल्प र भारतमा पतञ्जलीको सफलता नेपालका लागि एक प्रेरणा स्रोत हुनसक्छ, यदि यहाँको नेतृत्वले उहाँको ‘भिजन डकुमेन्ट’ (परिकल्पना पत्र) लाई बेवास्ता नगरी बुद्धि पु-याउन सक्छ भने ।

(अधिकारी पतञ्जली योग महानगर समिति विराटनगरका अध्यक्ष हुन् ।)