विराटनगरको रथयात्राको गौरवशाली इतिहास र हरित भविष्य

नेपालको औद्योगिक शहरका रूपमा चिनिने विराटनगरलाई सांस्कृतिक शहरका रूपमा समेत स्थापित गराएको छ  । विराट राजाको दरबार रहेको स्थलको किंवदन्तीबाट नाम पाएको यस शहरको गौरवशाली इतिहासको प्रतीक हो– विराटनगरको रथयात्रा ।

प्रत्येक वर्ष कृष्ण जन्माष्टमीको भोलिपल्ट विराटनगरमा निकालिने यो रथयात्रा धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्व बोकेको भव्य उत्सव हो । यसको ऐतिहासिकता, भक्तजनको उपस्थिति, रथका मुख्य आकर्षण र यससँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षहरूलाई विभिन्न दृष्टिकोणले हेर्न सकिन्छ ।

ऐतिहासिक धरोहर राधाकृष्ण रथ यात्रा  
विराटनगरको रथ यात्राको इतिहास करिब ९५ वर्ष पुरानो छ । यसको सुरुआत विक्रम संवत् १९८८ मा भएको मानिन्छ । सुरुमा सामान्य रूपमा निकालिने यो यात्रालाई पछि भारतको उडिसा  राज्यको पुरीमा हुने जगन्नाथ रथयात्राबाट प्रभावित भएर थप व्यवस्थित र भव्य बनाइएको थियो ।

जगन्नाथ रथयात्रा ब्रह्म पुराण, पद्म पुराण र स्कन्द पुराण जस्ता प्राचीन हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा पाइन्छ । यसले यस रथायात्राको प्राचीनतालाई पुष्टि गर्छ ।  विराटनगरका स्थानीय उद्यमी तथा समाजसेवीको अगुवाइमा सुरु भएको राधाकृष्ण रथयात्रा अहिले विराटनगरको पहिचान बनेको छ ।

पहिलो रथयात्रा विराटनगरको तीनपैनीस्थित राधाकृष्ण मन्दिरबाट सुरु गरिएको थियो । त्यस समयमा एउटा सानो काठको रथ (खट)मा राधाकृष्णको मूर्ति राखेर स्थानीय भक्तजनहरूले नगर परिक्रमा गराउँथे । समयक्रमसँगै यसको आकार, भव्यता र महत्व बढ्दै गयो । अहिले रथ यात्राको दिन विराटनगरमा लाखौं भक्तजनको घुइँचो लाग्छ ।

रथ यात्राको मुख्य उद्देश्य भगवान श्रीकृष्ण र राधा रानीलाई नगर भ्रमण गराउनु हो, जसले गर्दा सबै भक्तजनले भगवानको दर्शन गर्न पाऊन् । यसलाई धार्मिक आस्थाका साथै सामाजिक सद्भाव र एकताको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ । विभिन्न जातजाति, धर्म र समुदायका मानिसहरू एकै ठाउँमा भेला भएर रथ तान्ने र उत्सव मनाउने गर्छन्, जसले नेपाली समाजको विविधतामा एकताको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गर्छ ।

भक्तजनको अटुट आस्था र उपस्थित

विराटनगरको रथ यात्रालाई यसको भव्यता प्रदान गर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो— लाखौं भक्तजनको उपस्थिति । रथ यात्राको दिन विराटनगरको सडकमा पाइला टेक्ने ठाउँ हुँदैन । नेपालका विभिन्न जिल्लाहरूबाट मात्र नभई भारतका सीमावर्ती शहरहरूबाट समेत भक्तजनहरू दर्शनका लागि आउँछन् ।

रथ यात्रा सुरु हुनुअघि नै राधाकृष्ण मन्दिर परिसरमा भक्तजनहरूको बाक्लो भीड लाग्छ । उनीहरू भगवानको जयजयकार गर्दै भजनकीर्तनमा लीन हुन्छन् । रथलाई तान्ने डोरी छुन पाउनुलाई भक्तजनहरू ठूलो सौभाग्य मान्छन् । यस्तो विश्वास गरिन्छ कि रथको डोरी छोएर तान्दा मनोकामना पूरा हुन्छ र पुण्य प्राप्त हुन्छ ।
यो यात्रा धार्मिक आस्थाको मात्र केन्द्र होइन, यो एक सामाजिक उत्सव पनि हो । परिवारका सबै सदस्य मिलेर रथ यात्रा हेर्न आउने गर्छन् । बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैको मुहारमा एक किसिमको उत्साह र आनन्द देखिन्छ । यस दिन विराटनगरमा मेला लाग्छ, जहाँ विभिन्न किसिमका पसलहरू सजाइएका हुन्छन्, जसले उत्सवको माहोललाई थप रमाइलो बनाउँछ ।

रथका मुख्य आकर्षणहरू
विराटनगरको रथ यात्रामा प्रयोग गरिने रथ आफैंमा एक अनुपम कलाकृति हो । अहिले रथयात्रामा दुईवटा विशाल र भव्य रथ प्रयोग गरिन्छ । एउटा रथमा भगवान् श्रीकृष्णको मूर्ति र अर्कोमा राधा रानीको मूर्ति राखिन्छ ।

• विशाल र कलात्मक रथ { रथ काठबाट बनाइएको हुन्छ र यसलाई विभिन्न धार्मिक चित्रकला, मूर्ति र फूलहरूले सजाइएको हुन्छ । रथको माथिल्लो भागमा मन्दिरको आकार दिइएको हुन्छ, जसमा विभिन्न देवी–देवताका मूर्तिहरू सजाइएका हुन्छन् । रथको निर्माणमा वर्षौँदेखिको अनुभव भएका कालिगढहरू संलग्न हुन्छन् ।  
•   झाँकी र भजनकीर्तन : रथयात्रामा विभिन्न संघसंस्था र समुदायहरूद्वारा तयार पारिएका झाँकीहरू पनि प्रदर्शन गरिन्छ । यी झाँकीहरूमा धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सन्देशहरू दिइएको हुन्छ । बाजागाजा र भजनमण्डलीहरूले रथको अगाडि–पछाडि भजन गा उँदै र नृत्य गर्दै यात्रालाई थप जीवन्त बनाउँछन् ।

•    प्रसाद वितरण : रथ यात्राको क्रममा भक्तजनहरूलाई प्रसाद वितरण गरिन्छ । विशेषगरी राधाकृष्ण मन्दिरबाट सुरु हुने यो प्रसाद वितरण कार्यक्रम यात्राको अन्त्यसम्म जारी रहन्छ । यो प्रसादलाई भक्तजनहरूले भगवानको आशीर्वादका रूपमा ग्रहण गर्छन् ।  
•    सुरक्षा व्यवस्था  : रथ यात्रामा लाखौं मानिसको भीड हुने भएकाले सुरक्षा व्यवस्थालाई कडा बनाइन्छ । नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र ट्राफिक प्रहरीको ठूलो संख्यामा परिचालन गरिएको हुन्छ । सुरक्षाकर्मीहरूले भीड व्यवस्थापन, ट्राफिक नियन्त्रण र सम्भावित घटनाहरू हुन नदिन विशेष ध्यान दिन्छन् ।

रथ यात्रामा हुने विकृति र सावधानीका उपाय

रथ यात्राजस्तो ठूलो उत्सवमा उत्साहसँगै केही विकृतिहरू पनि देखिने गरेका छन् । यस्ता विकृतिबाट बच्न र सुरक्षित रूपमा यात्रामा सहभागी हुन केही सावधानीका उपायहरू अपनाउनु जरुरी छ ।

•  चोरी र लुटपाट : भीडभाडको मौका छोपेर चोरहरू सक्रिय हुन्छन् । यसदिन भारतबाट धार्मिक भावना भएका व्यक्तिहरु मात्र आउँदैनन् चोरहरु पनि घुसपेठ भएर आउने गरेको पाइन्छ । विगतमा रथयात्रापछि समातिएका चोरहरुले यस्को पुष्टी गरेको हो ।   त्यसैले सो दिन अमूल्य गरगहना वा धेरै पैसा बोकेर हिंड्नु हुँदैन । रथयात्रामा सबैभन्दा बढी हराउने भनेकै मोबाइल, सुनको सिक्री  र पर्स हो  । त्यसले यी तीन चीजको सुरक्षामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।     
•   फोहोरमैला : रथयात्राको क्रममा प्लास्टिकका बोतल, प्लाष्टिकको गिलास,  खाजाका प्याकेट र अन्य फोहोर जताततै फाल्ने गरिन्छ । यसले शहरलाई कुरूप बनाउँछ । सहभागीहरूले फोहोरलाई तोकिएको ठाउँमा वा आफ्नै साथमा बोकेर लैजाने बानी बसाल्नुपर्छ ।
•  अव्यवस्था र दुर्घटना : रथयात्राको समयमा अव्यवस्था र दुर्घटनाको जोखिम हुन्छ । रथको नजिक धेरै भीड नबनाउने, ट्राफिक नियमको पालना गर्ने र बाटोमा हिंड्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

•  बालबालिकाको सुरक्षा : बालबालिकालाई भीडमा एक्लै छाड्नु हुँदैन । उनीहरूको हात समाएर हिंड्नुपर्छ र हराएमा तत्काल प्रहरीलाई खबर गर्नुपर्छ । बालबालिकाको खल्तीमा सम्पर्क नम्बर भएको चिर्कटो राख्ने उपाय पनि प्रभावकारी हुन सक्छ । 
•  सडक सुरक्षा  : रथ यात्राको क्रममा सवारीसाधनहरूको आवागमन ठप्प हुन्छ । त्यसैले, एम्बुलेन्स वा अन्य अत्यावश्यक सवारीसाधनलाई बाटो दिनुपर्छ । हतारमा जथाभावी हिंड्नु हुँदैन ।
•    

 हरितनगरी अभियान र पारुल क्षेत्रीको चिन्ता
विराटनगरको रथयात्राले जहाँ धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक महत्व बोकेको छ, त्यहाँ अर्कोतर्फ शहरलाई स्वच्छ र हरित बनाउने अभियान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । विराटनगरलाई हरित नगरी बनाउनका लागि लामो समयदेखि सक्रिय पारुल क्षेत्रीजस्ता व्यक्तिहरूले रथ यात्राका बेला हुने फोहोरमैला र वातावरणीय क्षतिप्रति गहिरो चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।

पारुल क्षेत्रीले विगत वर्षहरूमा रथयात्राको समयमा सडक किनारमा लगाइएका साना विरुवाहरूलाई जोगाउन ठूलो चुनौती भएको अनुभव सुनाएका छन् । हजारौं मानिसको भीडभाडले ती साना बिरुवाहरू किचिएर, भाँचिएर र फोहोरले पुरिएर नष्ट हुने गर्छन् ।

उनी भन्छन्, ‘हामीले दिनरात खटिएर लगाएका बिरुवाहरूलाई एकै दिनको रथ यात्राले क्षति पु¥याउँछ । फोहोरमैला व्यवस्थापन त एउटा समस्या छँदैछ, तर त्योभन्दा ठूलो चिन्ता साना बिरुवाहरूको सुरक्षा हो ।’

पारुल क्षेत्री र उनको टोलीले विराटनगरलाई हरियाली बनाउन गरेको प्रयास सराहनीय छ । उनीहरूले सडक किनार, चोक र सार्वजनिक स्थानहरूमा सयौं बिरुवाहरू रोपेका छन् । ती बिरुवाहरूलाई हुर्काउन र जोगाउनका लागि उनीहरूले दैनिक रूपमा पानी हाल्ने र हेरचाह गर्ने गर्छन् ।

रथ यात्राको समयमा पनि उनीहरूले स्वयंसेवकको रूपमा काम गरेर बिरुवाहरूलाई जोगाउन प्रयास गरेका थिए । उनीहरूले बिरुवाहरूको वरिपरि घेरा हाल्ने, मानिसहरूलाई बिरुवामाथि पाइला नटेक्न आग्रह गर्ने र फोहोरलाई सही ठाउँमा फाल्नका लागि प्रोत्साहित गर्ने जस्ता कामहरू गरेका थिए ।

विराटनगर महानगरपालिकाले पनि पारुल क्षेत्रीको अभियानमा सहयोग पुर्‍याउनुपर्छ । रथ यात्राको समयमा विशेष फोहोरमैला व्यवस्थापन टोली परिचालन गर्ने, स्वयंसेवकहरूलाई सहयोग गर्ने र नागरिकलाई वातावरण संरक्षणबारे सचेत गराउने जस्ता कामहरू गर्न सकिन्छ ।

यस वर्षको रथयात्रालाई भव्यताका साथ मनाउनुका साथै यसलाई वातावरणमैत्री बनाउन पनि हामी सबैले ध्यान दिनु जरुरी छ । धार्मिक आस्थालाई कायम राख्दै आफ्नो शहरलाई स्वच्छ र सुन्दर राख्ने जिम्मेवारी पनि हामी सबैको हो । विराटनगरलाई साँचो अर्थमा सांस्कृतिक र हरित शहर बनाउनका लागि हरेक नागरिकले आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।