नयाँ उत्पादन शक्ति र ऐतिहासिक आवश्यकता
केही दिन पहिले मैले सामाजिक सञ्जालमा पुराना पार्टी र पुराना नेतृत्वले जनतालाई ठग्ने, झुक्याउने र आफ्नो स्वार्थपूर्ति गर्ने बाहेक अन्य केही गरेनन् र अब पनि गर्दैनन्, त्यसैले तिनीहरूलाई बहिष्कार गर्न जनतालाई अपिल गरेको थिएँ। त्यसमा केही साथीहरूको मन दुखे जस्तो लाग्यो ।
ज-जसले मन दुखाउनु भयो, तिनीहरूले के बुझ्न जरूरी छ भने २१औँ शताब्दीको युग नयाँ उत्पादन शक्तिको युग हो, यो युगको नेतृत्व पुराना पार्टी र नेतृत्वले गर्न सक्दैन। त्यसैले नेपालमा नयाँ राजनीतिक पार्टीको ऐतिहासिक आवश्यकता अनिवार्य भएको छ।
नयाँ पार्टी र नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता किन ?
२१औँ शताब्दीलाई सूचना प्रविधि, ज्ञान र डेटाको युगका रूपमा चिनिन्छ। विज्ञान र प्रविधिको द्रुत विकासले परम्परागत उत्पादनका साधन (जस्तैः भूमि, श्रम, पुँजी) को परिभाषा र स्वरूपमा मूलभूत परिवर्तन ल्याएको छ।
कार्ल मार्क्सले परिकल्पना गरेको ‘श्रम र भौतिक पुँजी’ मा आधारित उत्पादन प्रणाली अहिले ज्ञान–आधारित र डिजिटल प्रणालीमा रूपान्तरण भएको छ। यस परिवर्तनले उत्पादन शक्ति र उत्पादन सम्बन्धबीचको सन्तुलनमा गम्भीर प्रश्नहरू खडा गरेको छ, जसले विकासोन्मुख राष्ट्र नेपालको राजनीतिक आवश्यकतालाई पनि प्रभावित पारेको छ।
२१औँ शताब्दी विज्ञान, प्रविधि, डेटा र ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्रको युग पनि हो। आज उत्पादनका साधन, उत्पादन शक्ति र श्रम संरचनामा मूलभूत परिवर्तन आएको छ। मार्क्सवादी दृष्टिकोणले भन्छ - उत्पादन शक्तिमा भएको वा हुने हरेक परिवर्तनले त्यसको अनुकूल नयाँ उत्पादन सम्बन्ध, नयाँ राजनीतिक संरचना र नयाँ नेतृत्व माग गर्छ।
त्यसैले नेपालको विद्यमान राजनीतिक संरचना र दल प्रणाली आजको नयाँ उत्पादन शक्तिको नेतृत्व गर्न असमर्थ बन्दै गएको छ। यही असमानता र असन्तुलनले समाजमा असन्तुष्टि व्याप्त छ।
युवा पुस्ता युग अनुसार अगाडि बढ्ने अवसर नपाउँदा आक्रोशित छ। जसका कारण नयाँ राजनीतिक पार्टीको आवश्यकताको माग जोडतोडका साथ ऐतिहासिक रूपमा उपस्थित भएको छ।
आजका मुख्य उत्पादनका साधन भूमि, श्रम, पुँजी मात्र नभएर निम्नानुसारका प्रविधिपरक साधन पनि थपिएका छन्:
पुँजीको रूपमा तथ्याङ्क (डेटा) अर्थात नयाँ पुँजी: डेटालाई यस युगको सबैभन्दा मूल्यवान ‘पुँजी’ वा ‘तेल’ मानिन्छ। ठूलो मात्रामा डेटा (तथ्याङ्क) संकलन, प्रशोधन र विश्लेषण गर्ने क्षमता नै आजको उत्पादनको मुख्य आधार बनेको छ। कम्प्युटरजन्य समस्या समाधान विधि ‘एल्गोरिदम’ र कृत्रिम बौद्धिकता ‘एआई’ ले उत्पादन, वितरण र उपभोगको तरिकालाई नियन्त्रण गरिरहेका छन्।
सिप–कौशल र ज्ञान: भौतिक श्रमको सट्टा अबको उत्पादन शक्ति उच्च विशिष्ट सिप र ज्ञानमा निर्भर छ। उत्पादन शक्तिको नेतृत्व गर्ने वर्ग अब ‘औद्योगिक श्रमिक’ नभएर ‘ज्ञानकर्मी’ बनेका छन्।
डिजिटल प्रविधि कार्यक्रम मार्फत उत्पादनको औजार: सफ्टवेयर, डिजिटल प्लेटफर्म र नेटवर्कहरू (जस्तैः सामाजिक सञ्जाल, ई–कमर्स साइट) ले उत्पादन र बजारलाई जोड्ने नयाँ औजार र पूर्वाधारको काम गरिरहेका छन्। यी डिजिटल उपकरणहरू नै आजको उत्पादन वृद्धिको प्रमुख संवाहक हुन्।
ज्ञान–आधारित कार्यक्रम, एप्लिकेशन, प्लेटफर्म: यी भनेका डेटा र एल्गोरिदमको प्रयोग गरी कुनै विशिष्ट समस्या समाधान गर्न वा कार्य सम्पादन गर्न बनाइएका डिजिटल उपकरणहरू हुन्। उदाहरणका लागि, मोबाइल बैंकिङ एप, अनलाइन शिक्षाका लागि प्रयोग हुने जुम वा गुगल मिट वा डेटा विश्लेषण गर्ने सफ्टवेयरहरू। यिनीहरूले मानव श्रम र भौतिक पुँजीको आवश्यकतालाई कम गर्दै सेवा र उत्पादनको दक्षतालाई अत्यधिक बढाउँछन्। यी नै आजका प्रमुख बौद्धिक पुँजी हुन्।
उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन, नयाँ वित्तीय प्रवाह: परम्परागत उद्योगीभन्दा फरक, यी उद्यमीहरू प्रविधि, ज्ञान र डेटाको प्रयोग गरी नयाँ डिजिटल व्यापार मोडेलहरू सिर्जना गर्छन्। उनीहरू नयाँ कार्यक्रम, एप्लिकेशन वा प्लेटफर्म निर्माण गर्नका लागि ठूलो जोखिम लिन्छन्, जसले अन्ततः रोजगारी सिर्जना र आर्थिक वृद्धिमा योगदान दिन्छ।
नवप्रवर्तन आजको युगमा आकस्मिक घटना नभई निरन्तर प्रक्रिया हो, जसले ज्ञानमा आधारित कार्यक्रमहरूलाई अझ परिष्कृत र उपयोगी बनाउँछ। यसले पुरानो बजार र स्थापित व्यापारिक अभ्यासहरूलाई पूर्णरूपमा विस्थापित गरी नयाँ तरिका स्थापना गर्छ।
उदाहरणका लागि, ‘तार जडित टेलिफोन’ लाई स्मार्टफोनले विस्थापित गरे जस्तै। यसले नयाँ वित्तीय प्रवाह, भेन्चर क्यापिटल, एन्जल लगानी, क्राउड फन्डिङ लगायतका माध्यमबाट ठूलो बैंकिङ प्रणालीको पहुँच नभएका तर नवीन विचार भएकाहरूलाई पनि पुँजी जुटाउन सहयोग गर्छ।
यसबाट के निष्कर्ष निस्किन्छ भने—नयाँ उत्पादन शक्तिको विकास र उपयोग पुराना राजनीतिक नेतृत्व र पुराना संरचनाले गर्न सक्दैन।
मार्क्सवादी सैद्धान्तिक आधार: किन नयाँ पार्टी ?
मार्क्सले उत्पादन शक्ति–उत्पादन सम्बन्धको द्वन्द्वलाई समाज परिवर्तनको मूल आधार मान्छन्। त्यसको सरल सूत्रः जब उत्पादन शक्ति नयाँ स्तरमा पुग्छ, पुरानो उत्पादन सम्बन्ध अवरोध बन्छ। यो द्वन्द्व समाधान गर्न नयाँ राजनीतिक–आर्थिक संरचना जन्मिन्छ।
नेपालमा यही परिस्थितिको पुनरावृत्ति छ:
नयाँ उत्पादन शक्ति: डेटा, प्रविधि, सिप, नवप्रवर्तन उच्च स्तरमा पुगेको छ।
पुरानो उत्पादन सम्बन्ध: पेवादार र नेटवर्क आधारित राजनीतिक दल—यिनीहरूको विकासमा अवरोध बनेका छन्।
राजनीतिक नेतृत्वको ज्ञान र क्षमता पुरातन छ, २१औँ शताब्दीको अर्थतन्त्र बुझ्दैन।
राजनीतिक दलहरूको संगठन संरचना औद्योगिक युगमा अडिएको छ (कागज, प्रचार, भीड, समूहवाद)।
परिवर्तनको माग गर्ने नयाँ उत्पादन शक्ति राजनीतिक प्रतिनिधित्वबाट बाहिर छ (युवा, टेक समूह, सिपयुक्त श्रमिक)।
उत्पादन शक्ति र उत्पादन सम्बन्धबीच गहिरो विरोधाभास उत्पन्न भइसकेको छ। मार्क्सवाद अनुसार यस्तो अवस्थामा देशमा नयाँ राजनीतिक पार्टीको उदय अपरिहार्य र ऐतिहासिक रूपमा अनिवार्य हुन्छ। किनकि पुरानो पार्टीहरूले यो परिवर्तनको नेतृत्व गर्न असम्भव हुन्छ।
पुराना राजनीतिक दलहरूको असफलताका कारणहरू (तथ्यगत रूपले)
पुरानो पार्टीमा नेतृत्व संरचनामा:
औसत नेतृत्व उमेरः ६५–७५ वर्ष
डिजिटल अर्थतन्त्र सम्बन्धी ज्ञानः न्यून
२० वर्षदेखि उही समूहद्वारा नियन्त्रण
आर्थिक दृष्टिकोण:
डेटा, एआई, डिजिटल अर्थतन्त्र, उद्योगको कुनै स्पष्ट नीति छैन।
राष्ट्रिय रोजगार नीतिले २१ औँ शताब्दीको सीपलाई पहिचानै गर्दैन।
शिक्षा नीति ४० वर्ष पुरानो ढाँचामा अडिएको छ।
विकास मोडल:
१९८० को विकास दर्शन (सडक तथा सुविधा) मा सीमित छ।
ज्ञान–आधारित समाजतर्फ जान असमर्थ छ।
विदेशी निर्भरता बढाउने र स्वदेशी उत्पादन क्षमतामा निरन्तर गिरावट हुँदै गएको छ।
भ्रष्टाचार र संरक्षणवाद:
नवप्रवर्तन, उद्योग र डिजिटल कार्यक्रमहरू राजनीतिक भागबण्डाका कारण अघि बढ्न सकेका छैनन्।
गतिशील युवाले कुनै अवसर पाउँदैनन्, स्वयमले केही गर्न खोजे प्रशासनिक झमेलाले वाक्क दिक्क हुन्छन् र विदेशको यात्रा रोज्न थाल्छन्।
सार्वजनिक तथा सरकारी निकायमा जागिर पाउन नेताको चाकरी गर्नु पर्दछ।
यी सबै कुरा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित गर्छ कि नेपालका पुराना राजनीतिक दलहरू २१ औँ शताब्दीका नयाँ उत्पादन शक्तिको नेतृत्व गर्न सक्षम छैनन्।
किन नयाँ राजनीतिक पार्टी अपरिहार्य? (संरचनागत कारण)
नयाँ उत्पादनका साधनहरू (डेटा–सिप–डिजिटल शक्ति) अनुरूप नयाँ वैचारिक दिशा चाहिन्छ।
युवा, सिपयुक्त, वैज्ञानिक वर्ग राजनीतिक प्रतिनिधित्वबाट बाहिर छन्।
पुराना दलहरूका आन्तरिक संरचना र संस्कार नयाँ युगसँग असंगत छन्।
मार्क्सवादी सिद्धान्त अनुसार परिवर्तन उत्पादन शक्तिको स्तरले निर्धारण गर्छ, इच्छाले होइन। त्यसैले परिवर्तन ऐतिहासिक रूपमा अनिवार्य छ।
समाजमा वर्ग संरचना फेरिएको छ—नयाँ ‘डेटा–सिप–ज्ञान’ श्रमिक वर्ग जन्मिएको छ, जसको प्रतिनिधि कुनै पार्टीमा छैन।
अन्त्यमा, नयाँ पार्टीको ऐतिहासिक आवश्यकताको सार भनेको विज्ञान–प्रविधि–डेटा–सिप–नवप्रवर्तन, डिजिटल अर्थतन्त्रबाट मात्र नयाँ उत्पादन शक्ति सिर्जित हुन्छ।
पुराना राजनीतिक दल र तिनका संरचनाहरू भने पुरानो उत्पादन सम्बन्ध हुन्।
यी दुईबीचको द्वन्द्व अत्यधिक गहिरो भइसकेको छ। मार्क्सवादले यस्ता द्वन्द्वमा नयाँ राजनीतिक शक्ति अनिवार्य रूपमा जन्मिने बताउँछ।
त्यसैले तथ्यगत, वैज्ञानिक, सैद्धान्तिक आधारमा निष्कर्ष निकाल्दा नेपालमा अब २१ औँ शताब्दीका नयाँ उत्पादन शक्तिलाई नेतृत्व गर्न सक्षम, डेटा–सीप–ज्ञान–आधारित समाजतर्फ लैजान सक्ने नयाँ राजनीतिक पार्टी अपरिहार्य भइसकेको छ।
View : 465
Udghosh Daily
प्रेस काउन्सिल दर्ता नं.- ६१८/२०७४-१-१०
सूचना विभाग दर्ता नं : ४५८७-२०८०/२०८१Copyright © 2023 -2026. Udghosh Daily. All Rights Reserved
