शान्तिको खोजी र चरित्र निर्माणमा हरिद्वार

‘घर थियो, गाडी थियो, जागिर थियो, पैसा थियो तर शान्ति थिएन । शान्तिकै खोजिमा म पतञ्जली आएको हूँ । गुरुप्रति समर्पित भएर लाग्ने हो भने एक दिन सफलता मिल्नेछ । चरित्र निर्माण नभएसम्म जुनसुकै नेता आएपनि सुधार हुँदैन, त्यसलाई सुधार गर्ने योग नै हो ।’        –साध्वी वादिति

साध्वी देवादितिको यो भनाइले भौतिक सम्पन्नताले मात्रै जीवनमा पूर्णता र आन्तरिक शान्ति दिंदैन भन्ने गहिरो सत्य उजागर गरेको छ । उहाँको हरिद्वार र पतञ्जलीको यात्रा व्यक्तिगत शान्तिको खोजी मात्र नभई समस्त मानव समाजका लागि एउटा ज्वलन्त उदाहरण पनि हो । नेपालको वर्तमान सामाजिक, राजनीतिक र व्यक्तिगत जीवनको सन्दर्भमा उहाँको यो पाठ अत्यन्तै मननीय र सान्दर्भिक देखिन्छ ।
 

भौतिकताभन्दा माथि शान्तिको खोजी
नेपालमा आज धेरै मानिसहरू आर्थिक स्थायित्व र भौतिक सुख–सुविधाको पछि दौडिरहेका छन् । वैदेशिक रोजगारीको आकर्षण होस् वा सहरिया जीवनको कोलाहल—सबैको केन्द्रमा ‘पैसा’ र ’सम्पत्ति’ छ ।   

 साध्वी देवादितिको   अनुभवले देखाउँछ कि, जब घर, गाडी र जागिरले भरिएको जीवनमा पनि शान्तिको शून्यता रहन्छ, तब बाहिरी सुखको अर्थ रहँदैन ।

नेपालमा बढ्दो विषाद, पारिवारिक कलह र सामाजिक बेचैनीले यही कुराको सङ्केत गर्छ । हामीले हाम्रो ध्यान बाहिरी ‘सम्पन्नता’ बाट भित्री ‘सन्तोष’ र ‘आनन्द’ तर्फ मोड्नु अत्यावश्यक छ ।

चरित्र निर्माण नै  परिवर्तनको मेरुदण्ड :   साध्वी देवादितिले भनेझैं, ‘चरित्र निर्माण नभएसम्म जुनसुकै नेता आएपनि सुधार हुँदैन ।’ यो भनाइले नेपालको राजनीतिक र सामाजिक विकृतिको मूल कारणमा औंल्याउँछ ।

राजनीतिक अस्थिरता  ः  नेपालमा हरेक चुनावपछि नेतृत्व परिवर्तन हुन्छ, तर देशको अवस्थामा खासै सुधार आउँदैन । यसको मुख्य कारण नेतृत्व तहमा देखिएको नैतिक स्खलन, व्यक्तिगत स्वार्थ र सेवाभावको कमी हो । जबसम्म नेताहरूमा राष्ट्र र जनताप्रतिको समर्पण, इमानदारी र उच्च चरित्र निर्माण हुँदैन, तबसम्म सुशासनको परिकल्पना दिवास्वप्न मात्रै हुन्छ ।

सामाजिक चुनौती  : भ्रष्टाचार, अनियमितता र अनुशासनहीनताले हाम्रो समाजलाई गाँजेको छ । यी सबै समस्याको जड भनेको व्यक्ति–व्यक्तिको कमजोर चरित्र हो । नागरिक आफैंमा नैतिकवान् र अनुशासित नभएसम्म कानुन वा सरकारले मात्रै देशलाई रूपान्तरण गर्न सक्दैन ।

 योग -  चरित्र र सफलताको आधार :  साध्वीको तर्क छ कि, चरित्र निर्माण गर्ने प्रमुख माध्यम योग हो । योग भन्नाले केवल शारीरिक आसन मात्र होइन, बरु यसले यम (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह) र नियम (शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर–प्रणिधान) को पालना गराउँछ, जसले जीवनको नैतिक जग बलियो बनाउँछ ।

नेपालमा योग र ध्यानको प्राचीन परम्परा छँदैछ । यसलाई व्यक्तिगत तहबाट राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अगाडि बढाउन सके, समाजमा अनुशासन, आत्मसंयम र सकारात्मक ऊर्जाको सञ्चार हुन सक्छ । योग र ध्यानले मनलाई शान्त बनाई सही र गलत छुट्याउने क्षमताको विकास गर्छ, जसले अन्ततः उच्च नैतिक चरित्र भएको नागरिक तयार पार्छ ।

सफलताको सूत्र  : साध्वीको दोस्रो भनाइ, ‘गुरुप्रति समर्पित भएर लाग्ने हो भने एक दिन सफलता मिल्नेछ,’ ले कुनै पनि क्षेत्रमा सफलता पाउनका लागि समर्पण, अनुशासन र मार्गदर्शक (गुरु) प्रति विश्वास अपरिहार्य रहेको देखाउँछ । चाहे त्यो राजनीतिक क्षेत्रमा सुशासनको सफलता होस् वा व्यक्तिगत जीवनमा शान्तिको प्राप्ति, निस्वार्थ समर्पणबिना कुनै ठूलो परिवर्तन सम्भव छैन ।

निष्कर्षमा  साध्वीको देवादितिको यो ‘पाठ’ नेपालका लागि एउटा आत्ममन्थन गर्ने अवसर हो । जबसम्म हामी भौतिक सुखलाई मात्रै जीवनको अन्तिम लक्ष्य मान्छौं र आन्तरिक चरित्र निर्माण लाई बेवास्ता गर्छौं, तबसम्म हामीले खोजेको सुख, शान्ति र विकास पाउन सक्दैनौं ।

नेपालमा दिगो र सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनका लागि अबको हाम्रो जोड पद वा पैसामा नभई, उच्च नैतिकता र समर्पित चरित्रमा हुनुपर्छ । र, यसको आधारशिला योग र आध्यत्मिक साधनामार्फत तयार गर्न सकिन्छ । चरित्रवान् नेता र चरित्रवान् नागरिकबाट मात्रै समृद्ध, शान्त र सुन्दर नेपालको निर्माण सम्भव छ ।

(अधिकारी पतञ्जली योग महानगर समिति विराटनगरका अध्यक्ष हुन् ।)