साहस, सत्य र पुनर्जागरणको आवाज

भेनेजुएलाकी प्रख्यात राजनीतिज्ञ र मानवअधिकार अभियन्ता मारिया कोरिना माचाडो हालसालै नोबेल शान्ति पुरस्कारबाट सम्मानित भएपछि विश्व राजनीतिमा लोकतन्त्र, पारदर्शिता र मानवअधिकारको पुनर्जागरणबारे नयाँ बहस सुरु भएको छ ।

माचाडोले आफ्नो देशमा लामो समयदेखि चलेको अधिनायकवादी शासन, आर्थिक संकट र नागरिक स्वतन्त्रतामाथिको नियन्त्रणविरुद्ध अहिंसात्मक तर दृढ आन्दोलनको नेतृत्व गरेकी थिइन् । उनको संघर्षले केबल भेनेजुएलाका नागरिकहरूमा आशा जगाएको होइन, विश्वभरका लोकतन्त्रप्रेमी राष्ट्रहरूमा पनि प्रेरणाको लहर ल्याएको छ ।

अत्यन्त कठिन परिस्थितिमा पनि उनले आफ्नो आवाज दब्न दिइनन् मिडिया प्रतिबन्ध, गिरफ्तारीको धम्की र राजनीतिक बहिष्कारका बीच उनले शान्तिपूर्ण परिवर्तनको बाटो रोजिन् । यो साहसिक प्रतिबद्धताले उनलाई आधुनिक युगकी ‘लोकतन्त्रकी नारी योद्धा’का रूपमा चिनाएको छ । नोबेल समितिले माचाडोलाई दिएको सम्मान केवल उनको व्यक्तिगत योगदानको कदर होइन, यो विश्व समुदायका लागि चेतावनी पनि हो—लोकतन्त्र कुनै स्थायी सम्पत्ति होइन, निरन्तर रक्षाको विषय हो ।

माचाडोको योगदानले देखाउँछ कि पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नागरिक सहभागितामार्फत मात्र शासन प्रणालीको विश्वास पुनर्स्थापित गर्न सकिन्छ ।

आजको राजनीतिक अस्थिरता र अधिनायकवादका छाया“मा, उनको आवाज विश्व राजनीतिमा लोकतान्त्रिक पुनर्जागरणको उज्यालो संकेत बनेको छ । उनको साहस, अडान र लोकतन्त्रप्रतिको अटुट प्रतिबद्धता विश्वसामु उजागर भएको छ ।

नोबेल पुरस्कार प्रदान गर्ने समितिले भनेको छ, ‘अन्धकार फैलिंदै गएको समयमा पनि उनले लोकतन्त्रको ज्योति निभ्न दिएकी छैनन् ।’  माचाडोको नेतृत्व भेनेजुएलामा सीमित छैन,  यो सम्पूर्ण ल्याटिन अमेरिकाका लागि प्रेरणाको प्रतीक बनेको छ ।

माचाडोले देखाएको साहस, दृढता र न्यायको खोजीले भविष्यका पुस्तालाई प्रेरित गर्नेछ । उनका कदमले प्रमाणित गर्छन् —एक व्यक्तिको आवाज, अटुट विश्वास र अडानले व्यापक परिवर्तन ल्याउन सक्छ । आज माचाडो  भेनेजुएलाकी नेता मात्र होइन, उनी विश्वका लागि स्वतन्त्रता र न्यायको प्रतीक बनेकी छन् ।
  
मारिया कोरिना माचाडो पारिस्का भेनेजुएलाको राजधानी काराकसमा सन् १९६७ अक्टोबर ७ मा जन्मेकी हुन् । उनी चार बहिनीमध्येकी ठूलो हुन् । उनको परिवारले उनलाई सानैदेखि नै अनुशासन, अध्ययन र मानवताको मूल्य सिकाएको थियो । उनका पिता, हेनरिक माचाडो जुलोआगा, फलाम–स्टील उद्योगमा व्यवसायिक व्यक्तित्व भएका थिए, जसले मेहनत र दृढताका पाठ पढाए । आमाको नाम कोरिना पारिस्का हो, जो मानसिक स्वास्थ्य र मनोविज्ञान क्षेत्रमा सक्रिय छन् । उनीहरूको मार्गदर्शनले माचाडोमा संवेदनशीलता र विश्लेषणात्मक क्षमता दुवै विकास ग¥यो ।

उनले आफ्नो उच्च शिक्षा एन्ड्रेस बेल्लो क्याथोलिक विश्वविद्यालयबाट इण्डस्ट्रियल इन्जिनियरिङमा पूर्ण गरिन् । त्यसपछि उच्च प्रशासन अध्ययन संस्थानबाट वित्तमा मास्टर्स डिग्री हासिल गरी उनले ज्ञान र नेतृत्व क्षमता दुवैलाई सशक्त बनाइन् । सन् २००९ मा उनको नाम येल विश्वविद्यालयको वल्ड फेलोकार्यक्रममा परेको थियो । त्यहा“ उनले राजनीतिक, आर्थिक र मानवअधिकारका बहुआयामिक विषयहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण र अनुभव हासिल गरिन् ।

माचाडोको जीवनमार्ग शिक्षा, ज्ञान र सामाजिक उत्तरदायित्वको प्रतीक बनेको छ । उनका कदम र संघर्षले भेनेजुएलामा मात्र होइन, सम्पूर्ण ल्याटिन अमेरिकामा लोकतन्त्रको ज्योति जोगाउन प्रेरित गरेको छ । उनका विचार, अनुभव र साहसले उनलाई विश्वसामु सम्मानित नेता बनाएका छन् । सरल भाषामा भन्नुपर्दा, माचाडो  ज्ञान र नेतृत्वकी प्रस्तुति मात्र होइनन् उनी आशा, धैर्य र न्यायप्रतिको अटूट प्रतिबद्धताको जीवित प्रतीक हुन् ।

सन् २०११ मा मारिया कोरिना माचाडोले राष्ट्रिय संविधानसभाको निर्वाचन जितिन् र नेशनल असेम्ब्ली (राष्ट्रिय सभा) को सांसद पद ग्रहण गरिन्, मिरांडा राज्यबाट । त्यो चुनावमा उनले सबै उम्मेदवारहरू मध्ये सबैभन्दा बढी मत पाएकी थिइन् । उनका समर्थकहरूले उनलाई विश्वास र आशाको प्रतीकको रूपमा हेरेका थिए ।

संसदमा प्रवेश गर्दा उनी नयाँ ऊर्जा, उत्साह र पारदर्शिता लिएर आएको अनुभूति दियो । तर मार्च २०१४ मा सरकार विरोधी प्रस्ताव र प्रदर्शनहरूमा उनको सक्रिय भूमिकाका कारण उनको सांसद पद अस्थायी रूपमा रोकियो । यस निर्णयले उनलाई मात्र नभई उनका समर्थकलाई पनि स्तब्ध बनायो । तर माचाडो निराश भइनन् । उनले लोकतन्त्र र न्यायको मार्गमा अडिग रहिन् । यो समय उनका लागि चुनौतीपूर्ण भए पनि, उनले साहस र धैर्यको पाठ सिकाइन् ।

मारिया कोरिना माचाडोको राजनीतिक जीवन कुनै परम्परागत सत्ता–संघर्षबाट होइन, नागरिक चेतनाको जगबाट प्रारम्भ भयो । उनले स्थापना गरेकी संस्था ‘सुमाटे’ केवल एक संगठन होइन, लोकतन्त्रप्रतिको आस्था र जनअधिकारको पुनरुत्थानको प्रतीक बन्यो । सुमाटेले भेनेजुएलाको राजनीतिक जीवनमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नागरिक सहभागिताको नयाँ संस्कार रोप्न खोज्यो । माचाडोले नागरिकलाई मतदाताभन्दा बढी — राष्ट्रका नैतिक रचनाकारका रूपमा देखिन् ।

उनको नेतृत्वमा सुमाटेले निर्वाचनको निष्पक्षता सुनिश्चित गर्न मतदाता शिक्षा, मत गणनाको निगरानी र राजनीतिक स्वच्छताको अभियान चलायो । जब सत्ताले सत्य छोप्ने प्रयास गर्‍यो, माचाडोले साहसिक भाषामा लोकतन्त्रको स्वर बनिन् । अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले उनको प्रयासलाई केवल सराहना गरेन, समर्थन पनि गर्‍यो - किनभने उनले देखाइन् कि सच्चा परिवर्तन हतियारले होइन, सजग नागरिकको कलम र आवाजले सम्भव हुन्छ ।

उनको कार्यशैलीले नागरिक समाजलाई सशक्त बनायो र शासन प्रणालीलाई नैतिक मूल्यहरूको दर्पण देखायो । सुमाटे माचाडोको आत्मिक आस्थाको विस्तार हो – जहाँ राजनीति सेवा बन्यो, र नेतृत्व उत्तरदायित्व । यसरी उनको यात्रा एक नेतृको मात्र होइन, लोकतान्त्रिक पुनर्जागरणको आन्तरिक रूपान्तरणको कथा बन्यो   -जहाँ साहस, पारदर्शिता र जनसरोकार एकै लयमा गुन्जिन्छन् ।

सन् २०२३ मा भएको विपक्षी प्राथमिक निर्वाचनमा ९२ प्रतिशत भन्दा बढी मत पाएका थिए, तर सरकारद्वारा उनी चुनावी दौडबाट बाहिर निकालिइन्,  १५ वर्षसम्म सरकारी कार्यालयमा उम्मेदवारी नदिने गरी प्रतिबन्ध लगाइयो, यस्तो भएपछि उनले विपक्षी गठबन्धनका उम्मेदवार समर्थन गरिन् । उनी अझै पनि थाहा–छल -अपराधले डराएकी छैनन् । सन् २०२५ मा, केही समय लुकेकी थिइन्, जब निर्वाचन परिणाम र शासी पार्टीले वैधताको सवाल उठायो ।

एक पटकले उनी सडकमा देखिइन्, प्रदर्शनको नेतृत्व गर्न, र त्यसपछि दमन भए,  केही समयको लागि अर्धस्वायत्त रूपमा पक्राउ गरिएकी र जबरजस्ती भिडियो रेकर्ड गराउन बाध्य पारिएकी भनी उनका समर्थकहरूले दाबी गरिन् ।

माचाडो नीतिगत दृष्टिले दक्षिण अमेरिकी परिप्रेक्ष्यमा लोकतन्त्र, पारदर्शिता र मानवअधिकारको पक्षमा छन् । उनी राज्य–नियन्त्रित उद्योगहरूलाई निजीकरण गर्ने प्रस्तावमा खप्पिस छन्,  । उनले पुनः निर्वाचनलाई सीमित गर्ने विषयमा पनि जोड दिइरहेकी छन् । त्यसैगरी, माचाडोले सामाजिक मुद्दाहरूमा बोल्ने खालका छन्—समलिङ्गी विवाह, चिकित्सा गञ्जाली प्रयोग, र गर्भपतन लगायतका विषयहरूमा खुलापन देखाउन चाहन्छन् । 

मारिया कोरिना माचाडोको विचारमा लोकतन्त्र नागरिक आत्माको चेतना हो, जहाँ न्याय, पारदर्शिता र निर्भयता शासनका आधार स्तम्भ हुन् । उनले विश्वास गर्थिन्  -जब सत्ता निर्वाचनमा हस्तक्षेप गर्छ, जब मतगणना अपारदर्शी बन्छ, तब लोकतन्त्र केवल नाममा बा“की रहन्छ । माचाडोले आफ्नो राजनीतिक यात्रामा अद्भुत साहस र मानवीय दृष्टिकोण देखाइन् । उनको आवाज भेनेजुएलाको सीमाभन्दा पर गएर सम्पूर्ण विश्वका नागरिकहरूको आत्मसम्मानको आवाज बन्यो ।

सन् २०२४ मा प्राप्त ‘सखारोभ स्वतन्त्र विचार पुरस्कार’ उनका लागि सत्य र स्वाधीनताको विजय थियो । उनले भनिन्, ‘स्वतन्त्रता कुनै विलासिता होइन -यो मानव आत्माको स्वाभाविक श्वास हो ।’ त्यसै वर्ष, ‘भ्याक्लाभ हाभेल मानव अधिकार पुरस्कार’ ले उनको अडानलाई नया“ नैतिक आयाम दियो । उनका शब्दहरू भाषण थिएनन् ती अत्याचारबीच उज्यालो खोज्ने लाखौं नागरिकहरूको निःशब्द करुण स्वर थिए ।

बीबीसीले उनलाई ‘१०० वुमन’ सूचीमा समावेश गर्दै लोकतान्त्रिक पुनर्जागरण र नारी चेतनाको प्रतीक घोषित गर्‍यो । अन्ततः सन् २०२५ को नोबेल शान्ति पुरस्कारले उनको यात्रा अमर बनायो । जब समितिले भन्यो—‘अन्धकारमा पनि उनले लोकतन्त्रको ज्योति निभ्न दिइनन्’ – त्यो वाक्य इतिहास बन्यो । माचाडोले प्रमाणित गरिन् – राज्य मौन हुँदा नागरिकको आवाज नै सत्यको शाश्वत संगीत हो । 

मारिया कोरिना माचाडोको यात्रा संघर्षको पानामा लेखिएको कथा हो । उनका लागि राजनीति शक्ति होइन, सेवा र सत्यको तपस्या हो । उनले नागरिक अधिकारका लागि उठाएको पहिलो स्वरदेखि नै, राज्यका शक्तिहरू डराए । तर उनी झुकेनन् । न त मौन भइन् ।
सडक उनका मन्दिर बने ।

जनताको भीड उनका प्रार्थनागृह । जब आँसु ग्यासले शहर अन्धकारमा डुब्थ्यो, उनी सन्तुलित स्वरमा भन्थिन्  - ‘लोकतन्त्रको आवाज डरले मौन हुन सक्दैन ।’ सरकारले उनलाई तोड्ने हरेक प्रयास गर्‍यो । मिडियाले अपवाद बनाए, अदालतले अवरोध । तर उनले प्रतिकारलाई प्रतिशोध होइन, आत्मबलको अभ्यास बनाइन् । जब मातृत्व र मातृभूमिबीच द्वन्द्व आयो, उनले देश रोजिन् । आ“सुभित्र अडान थियो, त्यही अडानबाट आशा जन्मियो ।

माचाडोको वाणी सादा छ, तर अर्थ गहिरो । उनका शब्दहरूमा मानव गरिमाको सुगन्ध छ । उनी शिक्षित छन्, तर घमण्ड छैन । निर्धन बस्तीमा उनको उपस्थिति प्रार्थनाजस्तै लाग्छ—शान्त, सत्य र संवेदनशील । उनको दृष्टि स्पष्ट छ—लोकतन्त्र नागरिकबिना अधुरो हुन्छ । त्यसैले उनले प्रविधि, पारदर्शिता र सार्वजनिक डेटामार्फत सत्यको रक्षा गर्न खोजेकी छन् । प्रविधि उनको दृष्टिमा हतियार होइन, सत्यको प्रहरी हो ।

उनको ‘पुनर्निर्माण योजना’ केवल राजनीतिक प्रतिज्ञा होइन -नैतिक पुनर्जन्मको घोषणापत्र हो । उनले संसारलाई सम्झाइन्, शासनको मुटु नै नागरिकको भरोसा हो ।संयुक्त राष्ट्रसंघदेखि अमेरिकी कांग्रेससम्म उनको नाम साहसको प्रतीक बन्यो । उनी केवल नेतृ होइनन्, नारी साहसको रूपक हुन् । उनको संघर्ष सत्ता परिवर्तनका लागि होइन—मानव सम्मान र सत्यका लागि हो । उनी भन्छिन्, ‘हामीले भय होइन, विश्वासको राजनीति गर्नुपर्छ ।’  यही वाक्य उनको दर्शन हो । यही विश्वास उनको कवच हो ।

माचाडोको कथा सीमाभन्दा पर छ—यो मानव आत्माको विजयगाथा हो । अन्धकारबीच उज्यालो खोज्ने साहसको गाथा । जब सत्य एक व्यक्तिको स्वरमा गुञ्जिन्छ, त्यो हजारौं मुटुमा प्रतिध्वनित हुन्छ  उनले देखाइन् – साँचो शक्ति डरमा होइन, आस्थामा बस्छ ।

नोबेल पुरस्कारले यो पुष्टि गर्‍यो कि जब हृदय शुद्ध हुन्छ, आवाज इतिहास बन्छ । माचाडो केवल व्यक्ति होइनन्,  उनी एक विचारको ज्वाला हुन्, जो अधिनायकवादको अँध्यारो चिरेर लोकतन्त्रको नयाँ बिहान लेख्दैछ । 
                                                                                                                                                                            (अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिका जानकार उप्रेती नेपाल खुला विश्व विद्यालयमा राजनीतिक दर्शनमा एमफिल तहमा शोधकार्यमा संलग्न छन्  ।)