ज्ञान र कृतज्ञताको महापर्व गुरु पूर्णिमा

गुरु पूर्णिमा, हिन्दू परम्परामा गुरुहरूप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता अर्पण गर्ने एक महत्वपूर्ण पर्व हो । यो  आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइन्छ, जुन दिन महर्षि वेदव्यासको जन्म भएको मानिन्छ । वेदव्यासले चार वेद, अठार पुराण र महाभारत जस्ता महान् ग्रन्थहरूको रचना गरी मानव समाजलाई ज्ञानको ज्योति प्रदान गरेका थिए । यसैले उहाँलाई आदिकविको रूपमा पनि सम्मान गरिन्छ । गुरुपूर्णिमा केवल एक धार्मिक पर्व मात्र नभई, गुरु–शिष्य परम्पराको महिमा, ज्ञानको महत्व र नैतिक मूल्यमान्यतालाई आत्मसात् गर्ने एउटा अनुपम अवसर पनि हो ।

गुरुको महत्व  : जीवनका निर्माता
हाम्रो जीवनमा गुरुको भूमिका अतुलनीय छ । सर्वप्रथम, हाम्रा जन्मादाता आमा–बुवा नै हाम्रा प्रथम गुरु हुन् । उहा“हरूले हामीलाई यो धर्तीमा ल्याउनु भएको हो  ।, जीवनका आधारभूत कुराहरू सिकाउनुहुन्छ, र हिंड्न, बोल्न, खानपिन गर्नदेखि लिएर मानवीय आचरण र व्यवहारका प्रारम्भिक पाठहरू पढाउनुहुन्छ । उहा“हरूको निःस्वार्थ प्रेम, त्याग र मार्गदर्शनबिना हाम्रो अस्तित्वको कल्पना पनि गर्न सकिंदैन ।

आमाको गर्भदेखि नै सुरु हुने यो शिक्षादीक्षाको क्रम जीवनभर जारी रहन्छ । उहा“हरूले नै हामीलाई संसार चिनाउनु भएको हो  । उहाँहरूको ऋण तिर्न असम्भव छ ।
दोस्रो प्रकारका गुरुहरू ती हुन् जसले हामीलाई औपचारिक शिक्षा प्रदान गर्छन्, अक्षर चिनाउ“छन्,  रहस्यहरू खोल्छन् र साहित्यको सौन्दर्य बुझाउ“छन् ।  शिक्षा दिएर  गुरुहरूले हाम्रो बौद्धिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । उनीहरूले हामीलाई पाठ्यक्रमका विषयवस्तु मात्र सिकाउ“दैनन्, बरु जीवनका लागि आवश्यक सीप, अनुशासन र सही मार्गमा हिंड्ने प्रेरणा पनि दिन्छन् ।

यसका साथै, जीवनमा हामीले विभिन्न मन्त्रगुरु, दीक्षागुरु र मार्गदर्शक गुरुहरू पनि पाउ“छौं । यस्ता गुरुहरूले हामीलाई आध्यात्मिकता, नैतिकता र जीवनको गहिरो अर्थ बुझाउन मद्दत गर्छन् । उनीहरूले हामीलाई असल कर्म गर्न, सत्यको बाटोमा हिंड्न र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन उत्प्रेरित गर्छन् । चाहे धर्मगुरु हुन् वा समाज सुधारक, खेल प्रशिक्षक हुन् वा कला शिक्षक, यी सबै गुरुहरूले कुनै न कुनै रूपमा हाम्रो जीवनलाई दिशा प्रदान गर्छन् । उनीहरूले ‘तिमी असल बाटो हिंड है’ भनेर हामीलाई सत्मार्गमा डो¥याउ“छन् र हाम्रो व्यक्तित्व निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान दिन्छन् ।

गुरु–शिष्य सम्बन्ध : एक पवित्र बन्धन
गुरु र शिष्यबीचको सम्बन्ध केवल ज्ञान दिने र लिने मात्र नभई, यो एउटा पवित्र र आध्यात्मिक बन्धन हो । यो सम्बन्धमा विश्वास, आदर, समर्पण र त्यागको भावना निहित हुन्छ । प्राचीन गुरुकुल परम्परामा शिष्यहरू गुरुको आश्रममा बसेर शिक्षा ग्रहण गर्थे, जहा“ उनीहरूले गुरुको सेवा गरी, अनुशासनमा रहेर र पूर्ण समर्पणका साथ ज्ञान आर्जन गर्थे । गुरुले पनि शिष्यलाई आफ्नो सन्तानसरह माया गर्थे र उनीहरूको सर्वाङ्गीण विकासमा ध्यान दिन्थे ।

गुरु–शिष्य सम्बन्धमा विनय र नम्रता अपरिहार्य हुन्छ । शिष्यले गुरुप्रति श्रद्धा राख्नुपर्छ र गुरुको आज्ञाको पालना गर्नुपर्छ । गुरुले पनि शिष्यलाई आफ्नो ज्ञान निस्वार्थ भावले प्रदान गर्नुपर्छ र उनीहरूको क्षमताअनुसार मार्गदर्शन गर्नुपर्छ । यो सम्बन्धमा कुनै स्वार्थ वा अपेक्षाको स्थान हु“दैन । गुरुले शिष्यलाई केवल किताबी ज्ञान मात्र नभई, जीवनका व्यावहारिक ज्ञान, नैतिक मूल्य र संस्कार पनि सिकाउ“छन् । शिष्यको सफलतामा गुरुको खुसी निहित हुन्छ । अर्जुन र द्रोणाचार्य, कृष्ण र सन्दीपनि जस्ता पौराणिक उदाहरणहरूले गुरु–शिष्य सम्बन्धको पवित्रता, गहिराइ र अटुट आदर्शलाई दर्शाउँछन् ।

युवा पुस्ता र गुरुको महत्व : एक चिन्तन
दुर्भाग्यवश, आधुनिक समाजामा, विशेषगरी युवा पुस्तामा गुरु र अभिभावकप्रतिको सम्मानमा ह्रास आएको देखिन्छ । पश्चिमीकरणको प्रभाव, द्रुत सूचना प्रविधिको विकास र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको नाममा बढ्दो अराजकताले गर्दा कतिपय युवाहरूले आफ्ना आमा–बुवा र शिक्षकहरूलाई त्यति महत्व नदिएको पाइन्छ । सामाजिक सञ्जालमा बढ्दो निर्भरताले गर्दा युवाहरूले वास्तविक जीवनका सम्बन्धहरूलाई बेवास्ता गर्न थालेका छन् ।

उदाहरणका लागि, कतिपय युवाहरूले आफ्ना आमा–बुवाको कुरा नसुन्ने, उनीहरूको सल्लाहलाई पुरानो ठान्ने र उनीहरूप्रति उचित सम्मान नदेखाएको पाइन्छ । विद्यालय र महाविद्यालयहरूमा पनि शिक्षकहरूप्रति अनादरको भावना बढ्दै गएको देखिन्छ । परीक्षामा कम नम्बर आउ“दा शिक्षकलाई दोष दिने, कक्षामा अशान्ति मच्चाउने र गुरुहरूका मर्यादाहीन व्यवहार गर्ने जस्ता घटनाहरू पनि यदाकदा देखिने गरेका छन् । यसले समाजमा नैतिक पतनको संकेत गर्दछ ।

यस्तो अवस्थामा, हामीले युवा पुस्तालाई गुरु र अभिभावकको महत्व बुझाउनु अति आवश्यक छ । उनीहरूलाई यो कुरा बुझाउनु पर्छ कि आज उनीहरू जे छन्, जति सफल छन्, त्यसको पछाडि गुरु र अभिभावकको अथक परिश्रम, त्याग र आशीर्वाद रहेको छ । ज्ञान केवल इन्टरनेटमा पाइने जानकारी मात्र होइन, बरु यो अनुभव, विवेक र मार्गदर्शनको मिश्रण हो जुन गुरुहरूबाट प्राप्त हुन्छ ।

यसका लागि परिवार, विद्यालय र समाज सबैले पहल गर्नुपर्छ । घरमा आमा–बुवाले आफ्ना सन्तानलाई गुरुजन र अग्रजहरूप्रति सम्मान गर्न सिकाउनुपर्छ । विद्यालयहरूले नैतिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र गुरु–शिष्य परम्पराको महत्वबारे विद्यार्थीहरूलाई जानकारी गराउनुपर्छ । समाजले पनि गुरु र अभिभावकको सम्मान गर्ने व्यक्तिहरूलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।

गुरुपूर्णिमाको सान्दर्भिकता : चेतना र कृतज्ञता
गुरुपूर्णिमाको दिन हामीले आफ्ना गुरुहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नुपर्छ । यस दिन गुरुहरूलाई सम्मान गर्ने, उनीहरूको आशीर्वाद लिने र उनीहरूले दिएको ज्ञानलाई आत्मसात् गर्ने परम्परा छ । यो पर्वले हामीलाई सम्झाउ“छ कि ज्ञानको स्रोत कहिल्यै सुक्दैन र गुरुको महत्व सधैं अटल रहन्छ ।
अन्त्यमा, गुरुपूर्णिमा एउटा यस्तो अवसर हो जसले हामीलाई आफ्नो जीवनको हरेक पाइलामा साथ दिने, सही मार्ग देखाउने र ज्ञानको ज्योति प्रदान गर्ने सम्पूर्ण गुरुजनहरूप्रति श्रद्धा अर्पण गर्न प्रेरित गर्छ ।

चाहे ती हाम्रा आमा–बुवा हुन्, शिक्षक हुन्, आध्यात्मिक गुरुहुन् वा जीवनमा प्रेरणा दिने कुनै पनि व्यक्ति, उनीहरूको योगदानलाई कदर गरौं । गुरुको सम्मान गरौं, किनकि गुरुबिना ज्ञान छैन, र ज्ञानबिना जीवन सार्थक छैन  ।