साना विश्व–युद्धहरूको बीचमा नेपाल

आजको विश्वमा युद्ध केवल बन्दुक र बारुदको मैदानमा मात्र सीमित छैन ।

शक्ति राष्ट्रहरूबीच हुने आर्थिक प्रतिस्पर्धा, व्यापारिक प्रतिबन्ध, साइबर आक्रमण, वैचारिक द्वन्द्व, ऊर्जा संकट, सूचना युद्ध र क्षेत्रीय संघर्षहरू पनि ‘साना विश्व–युद्ध’ का रूपमा देखिन थालेका छन् ।

यस्ता युद्धहरू प्रत्यक्ष रूपमा नेपालमा नलडिए पनि तिनको प्रभाव भने नेपाली जनजीवन, अर्थतन्त्र, राजनीति र सामाजिक संरचनामा गहिरो रूपमा पर्न थालेको छ ।

रूस–युक्रेन युद्ध, इजरायल–प्यालेस्टाइन द्वन्द्व तथा अमेरिका–चीनबीचको व्यापारिक प्रतिस्पर्धाजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय घटनाहरूले विश्वव्यापी आर्थिक तथा राजनीतिक अस्थिरता बढाएका छन् ।

विशेषगरी आयातमा निर्भर र वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीमा आधारित नेपालजस्ता देशहरू यस्ता घटनाबाट प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुन्छन् ।

रूस–युक्रेन युद्धपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इन्धन, खाद्यान्न र अन्य अत्यावश्यक उपभोग्य वस्तुको मूल्य वृद्धि भइरहँदा यसको असर नेपाली बजारमा समेत महँगी बढेको रूपमा स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा देखिने उतारचढावको प्रभाव नेपालको अर्थतन्त्रमा विशेषगरी मूल्यवृद्धि र आपूर्ति प्रणालीमा पर्छ ।

नेपाल इन्धन, औषधि तथा विभिन्न औद्योगिक कच्चा पदार्थका लागि बाह्य बजारमा निर्भर भएकाले विश्वव्यापी मूल्य वृद्धि हुँदा त्यसको असर नेपाली बजारमा तुरुन्तै देखिन्छ ।

पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्दा ढुवानी खर्च बढ्ने भएकाले यातायात, कृषि, उद्योग तथा निर्माण क्षेत्र प्रभावित हुन्छन् ।

यसले वस्तु तथा सेवाको मूल्यसमेत बढाउँछ र आम नागरिकको जीवनयापन थप चुनौतीपूर्ण बन्न पुग्छ ।

विश्वका विभिन्न द्वन्द्व र आर्थिक संकटहरूको प्रभाव वैदेशिक रोजगारी क्षेत्रमा समेत देखिन्छ ।

खाडी राष्ट्रहरू, मलेसिया, दक्षिण कोरिया तथा युरोपका विभिन्न देशहरूमा कार्यरत नेपाली कामदारहरू पनि यस्ता परिस्थितिबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुन्छन् ।

युद्ध, राजनीतिक अस्थिरता वा आर्थिक मन्दीका कारण रोजगारीका अवसरहरू घट्न सक्छन्, जसले श्रमिकहरूको आयमा कमी ल्याउन सक्छ ।

यसको परिणामस्वरूप नेपालमा भित्रिने विप्रेषण रकम घट्ने सम्भावना रहन्छ । विप्रेषणलाई अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार बनाएको नेपालका लागि यस्तो अवस्था आर्थिक रूपमा निकै चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा भइरहेका यी विभिन्न द्वन्द्व र शक्ति प्रतिस्पर्धाहरूले नेपालको राजनीतिक अवस्थामाथि पनि प्रभाव पारिरहेका छन् ।

विश्वका प्रमुख शक्तिराष्ट्रहरू आफ्नो रणनीतिक तथा कूटनीतिक प्रभाव बढाउन साना राष्ट्रहरूसँग नजिकिन खोज्ने प्रयास गरिरहेका हुन्छन् ।

यस्तो अवस्थामा नेपालले सन्तुलित र स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्न नसके कुनै एक शक्ति केन्द्रतर्फ झुकेको भन्ने धारणा बन्न सक्छ ।

विशेषगरी एमसीसीजस्ता विषयमा नेपालमा उत्पन्न बहस र विवादले विश्व शक्तिहरूबीचको प्रतिस्पर्धाको प्रभाव नेपालसम्म पुगेको स्पष्ट संकेत गरेको छ ।

आजको डिजिटल युगमा सूचना तथा प्रविधिको क्षेत्रमा पनि एक प्रकारको अदृश्य प्रतिस्पर्धा र संघर्ष चलिरहेको छ ।

सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन माध्यमहरूको प्रयोग गरी भ्रामक सूचना, अफवाह तथा विभाजनकारी विचारहरू फैलाउने गतिविधि बढ्दै गएको छ ।

यस्तो सूचना–युद्धले समाजमा भ्रम, अविश्वास र असहिष्णुता पैदा गर्न सक्छ, जसले सामाजिक तथा राजनीतिक स्थिरतामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ ।

नेपालमा पनि सामाजिक सञ्जालको गलत प्रयोगका कारण विभिन्न राजनीतिक र सामाजिक मुद्दामा तनाव तथा विवाद बढ्ने सम्भावना देखिएको छ ।

इतिहासलाई पल्टाएर हेर्दा नेपाल कुनै पनि विश्वयुद्धको प्रत्यक्ष पक्ष बन्नु नपरेतापनि वीर नेपाली गोर्खा सैनिकहरूले पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा उल्लेखनीय साहस र योगदान प्रदर्शन गरेका थिए ।

उनीहरूको बहादुरीले विश्वभर नेपालको प्रतिष्ठा र पहिचान स्थापित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो ।

तर वर्तमान समयमा युद्धको स्वरूप परिवर्तन भएको छ ।

अहिलेका संघर्षहरू केवल सैन्य शक्तिमा सीमित नभई आर्थिक प्रभुत्व, प्रविधिगत प्रतिस्पर्धा र वैश्विक प्रभाव विस्तारको माध्यमबाट सञ्चालन भइरहेका छन् ।

यस परिस्थितिमा नेपालले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र, सन्तुलित कूटनीति, ऊर्जा सुरक्षा, कृषि उत्पादन वृद्धि र सूचना सचेतनामा ध्यान दिन आवश्यक छ ।

विश्वका ठूला शक्तिहरूबीच हुने साना–ठूला संघर्षबाट पर्ने नकारात्मक प्रभाव कम गर्न तथा नेपालले राष्ट्रिय एकता र स्वाभिमानलाई मजबुत बनाउन विभिन्न क्षेत्रमा सावधानी अपनाउन आवश्यक छ ।

मुख्य उपायहरू यस प्रकार छन्

• सन्तुलित परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्ने

कुनै एक शक्तिराष्ट्रतर्फ नढल्की सबै राष्ट्रसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्नुपर्छ । 

• आयातमा निर्भरता घटाउने

स्वदेशी उत्पादन र उद्योगलाई प्रोत्साहन गरी अत्यावश्यक वस्तुहरूको उत्पादन देशभित्रै बढाउनुपर्छ । 

• ऊर्जा तथा खाद्य सुरक्षामा जोड दिने

वैकल्पिक ऊर्जाको विकास र कृषि उत्पादन वृद्धि गरी बाह्य निर्भरता कम गर्नुपर्छ । 

•   अर्थतन्त्रलाई विविधीकरण गर्ने

विप्रेषणमा मात्र निर्भर नभई पर्यटन, कृषि, उद्योग र सूचना प्रविधि क्षेत्रको विकास गर्नुपर्छ ।

•    सूचना साक्षरता बढाउने

सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचना र अफवाह पहिचान गर्न नागरिकलाई सचेत बनाउनुपर्छ । 

•  वैदेशिक रोजगारीका गन्तव्यहरू विस्तार गर्ने

केही सीमित देशमा मात्र निर्भर नभई विभिन्न देशहरूसँग श्रम सम्झौता गर्नुपर्छ ।

•    आपत्कालीन भण्डारण र तयारी गर्ने

इन्धन, खाद्यान्न तथा औषधिको पर्याप्त मौज्दात राखी संकटका बेला आपूर्ति सुनिश्चित गर्नुपर्छ । 

•    क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य बढाउने

छिमेकी तथा अन्य मित्रराष्ट्रहरूसँग सहकार्य गरी संकट व्यवस्थापनका उपायहरू खोज्नुपर्छ । 

विश्वमा भइरहेका साना वा ठूला द्वन्द्वको प्रभावबाट नेपाल पूर्ण रूपमा अलग रहन सक्दैन । तर सुदृढ अर्थतन्त्र, सन्तुलित कूटनीति, आत्मनिर्भर उत्पादन र सचेत नागरिकको माध्यमबाट यस्ता घटनाबाट हुने असरलाई धेरै हदसम्म न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।

अन्ततः, आजका ‘साना विश्व–युद्ध’हरू कुनै एक देशको समस्या मात्र होइनन् ।

तिनले विश्वलाई नै परोक्ष रूपमा जोडिरहेका छन्, र नेपाल पनि त्यसबाट अलग रहन सक्दैन ।

त्यसैले विश्व परिस्थितिलाई बुझेर सजग, आत्मनिर्भर र सन्तुलित नीति अपनाउनु नै नेपालको दीर्घकालीन सुरक्षाको आधार बन्न सक्छ ।

(प्राध्यापक साह पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय विज्ञान तथा प्रविधि संकाय ‘पुस्याट’मा कार्यरत छन् ।)