अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस र यसको विश्वव्यापी महत्त्व

​आज अप्रिल १५ तारिख। विश्व इतिहासमा आजको दिन नेपाल र नेपालीका लागि एउटा स्वर्ण अक्षरले लेखिने दिन बनेको छ।

नेपाल सरकारको विशेष पहल र प्रस्तावमा संयुक्त राष्ट्र संघले आजकै दिनलाई 'अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवस' का रूपमा मनाउने ऐतिहासिक निर्णय गरेको छ।

यो केवल एउटा दिवसको घोषणा मात्र होइन, बरु विश्वसामु नेपालले पस्केको 'स्वस्थ र सन्तुलित जीवन' को दर्शनलाई विश्वव्यापी मान्यता प्राप्त हुनु हो।
​

आरोग्य के हो?
​सामान्य अर्थमा आरोग्य भन्नाले रोग नलाग्नु वा निरोगी हुनुलाई बुझिन्छ। तर, यसको दार्शनिक र व्यावहारिक अर्थ निकै व्यापक छ। 'नरुज' धातुबाट बनेको 'रोग' शब्दमा 'आ' उपसर्ग लागेर बनेको आरोग्यले शारीरिक मात्र होइन, मानसिक, आध्यात्मिक र सामाजिक रूपमा पूर्ण स्वस्थ रहेको अवस्थालाई बुझाउँछ।

पूर्वीय दर्शनअनुसार 'स्वस्थ' हुनु भनेको आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुनु (स्व + स्थ) हो। अर्थात्, जब मानिस आफ्नो शरीर, प्राण र मनको लयसँग एकाकार हुन्छ, तब मात्र ऊ वास्तविक अर्थमा आरोग्य प्राप्त गर्दछ।
​

आरोग्य दिवसको पृष्ठभूमि र नेपालको भूमिका
​नेपाल ऋषिमुनिहरूको तपोभूमि र योग-ध्यानको जननी हो। प्रकृति र संस्कृतिको अनुपम सङ्गम रहेको हाम्रो देशले सधैं 'सर्वे सन्तु निरामयाः' (सबै निरोगी रहुन्) भन्ने कामना गर्दै आएको छ।

आजको भागदौडपूर्ण र तनावग्रस्त विश्वमा मानिसहरू भौतिक सुख–सुविधाले भरिपूर्ण भए पनि मानसिक र शारीरिक रूपमा रुग्ण बन्दै गएका छन्।

यही रिक्ततालाई महसुस गरी नेपालले संयुक्त राष्ट्र संघको महासभामा आरोग्य दिवसको प्रस्ताव लगेको थियो। नेपालको यस प्रस्तावलाई विश्वका अधिकांश राष्ट्रहरूले समर्थन गर्नुले हाम्रो प्राचीन ज्ञान र वर्तमान आवश्यकताको सामञ्जस्यलाई पुष्टि गरेको छ।
​

आरोग्य दिवस किन महत्त्वपूर्ण छ?

• ​सन्तुलित जीवनशैलीको प्रवर्द्धन : आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई प्रकृतिबाट टाढा धकेलिदिएको छ। खानपानमा मिसावट, सुत्ने–उठ्ने समयको अनिश्चय र शारीरिक श्रमको कमीले मानिसलाई विभिन्न नसर्ने र दीर्घकालीन रोगतर्फ लगिरहेको छ। आरोग्य दिवसले हामीलाई पुनः प्रकृतिसँग जोडिन र सन्तुलित आहार–विहार अपनाउन प्रेरित गर्दछ।

• ​मानसिक स्वास्थ्य र शान्ति : चिन्ता, छटपटी र मानसिक तनाव आजका मुख्य समस्या हुन्। आरोग्य दिवसले केवल शारीरिक कसरतलाई मात्र होइन, बरु ध्यान र प्राणायाममार्फत मनलाई शान्त राख्ने उपायहरूमा जोड दिन्छ। स्वस्थ मनले नै स्वस्थ समाज र राष्ट्र निर्माण गर्न सक्छ।

• ​. योग र प्राकृतिक चिकित्साको विश्वव्यापीकरण : आरोग्यको कुरा गर्दा योग र प्राकृतिक चिकित्सालाई छुटाउन सकिँदैन। यो दिवसले योगलाई केवल शारीरिक अभ्यासको रूपमा मात्र नहेरी यसलाई जीवन जिउने कलाका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यसले नेपाल जस्ता देशहरूको मौलिक उपचार पद्धतिलाई विश्वव्यापी बनाउन ढोका खोलेको छ।

• ​ प्रतिरोधात्मक क्षमतामा जोड : रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु नै आरोग्यको मूल मन्त्र हो। हाम्रो भान्छामा प्रयोग हुने जडीबुटीदेखि हाम्रा दैनिक दिनचर्याले कसरी शरीरको रोगसँग लड्ने शक्ति बढाउँछन् भन्ने कुरा यो दिवसको सान्दर्भिकतासँग जोडिएको छ।

• ​ कूटनीतिक र पर्यटन विकास : अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसको प्रस्तावक हुनुका नाताले नेपालले अब आफूलाई विश्वकै 'आरोग्य केन्द्र' का रूपमा विकास गर्न सक्छ। विश्वभरबाट मानिसहरू योग, ध्यान र आरोग्यको खोजीमा नेपाल आउने वातावरण बन्नु हाम्रो अर्थतन्त्रका लागि पनि सुखद पक्ष हो।

​अन्तर्राष्ट्रिय आरोग्य दिवसको यो प्रारम्भले विश्वमा एक नयाँ चेतनाको सञ्चार गरेको छ। नेपालले विश्वलाई शान्तिको सन्देश मात्र होइन, अब 'आरोग्य' को सूत्र पनि प्रदान गरेको छ। यो दिवसलाई केवल पात्रोको एउटा मितिमा मात्र सीमित नराखी हाम्रो दैनिक आचरण र व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ।

जब व्यक्ति आरोग्यवान हुन्छ, तब मात्र समाज र राष्ट्र उत्पादनशील र समृद्ध हुन सक्छ। आजको यस ऐतिहासिक दिनमा हामी सबैले संकल्प गरौँ—स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने र प्रकृतिसँग एकाकार हुने। नेपालको यो गौरवपूर्ण पहलले विश्व मानवताकै कल्याण गर्नेछ।

​"आरोग्य नै समृद्धिको आधार हो।"