समाजसेवी, संस्कृतिप्रेमी र सृजनशीलताकी धनी  बसुश्री पाण्डे

समाजसेवा, संस्कृतिप्रेम र साहित्यिक अभिव्यक्तिमा चार दशकभन्दा बढी समय समर्पण गर्दै आएकी बसुश्री पाण्डे नेपाली समाजमा एक बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छिन् ।

२००५ साल भदौ १२ गते काठमाडौंको कालधारामा जन्मिएकी उनी परिवारिक संस्कार, धार्मिक चेतना र मानवसेवाको परम्परामा हुर्किइन् । यही पृष्ठभूमिले उनलाई जीवनभर समाजका कमजोर र उपेक्षित वर्गप्रति समर्पित रहन प्रेरित ग र्‍यो ।
बाल्यकाल, परिवार र प्रारम्भिक प्रेरणा
 डा. भरतप्रसाद भट्टराई र पद्मकुमारी भट्टराईका सुपुत्री बसुश्री पाण्डे सुरुदेखि नै अनुशासन, निष्ठा र सांस्कृतिक मूल्यले भरिएको वातावरणमा हुर्किइन् । शिक्षा स्नातक तहसम्म निरन्तर अघि बढाइन् । विवाहपछि जीवनसाथी मधुसूदनराज पाण्डे र सन्तान डा मनिषराज पाण्डे, मनोहरराज पाण्डे र मञ्जयराज पाण्डेको साथ र प्रेरणाले उनी समाजिक तथा साहित्यिक क्षेत्रमा झन् सक्रिय हुँदै गइन् ।
सेवायात्रा  : चार दशकको निरन्तर समर्पण

२०४३ सालदेखि समाजसेवामा होमिएकी बसुश्री पाण्डे विशेषगरी वृद्धवृद्धा, असहाय बालबालिका, धार्मिक–सांस्कृतिक संरक्षण, नैतिक शिक्षा र सामुदायिक उत्थानमा सक्रिय छिन् । उनी नेतृत्वदायी भूमिकामा निकै प्रभावशाली रहिन् ।

शिशु सेवा समिति, विराटनगरकी सभापति, अनेक सामाजिक संस्थाहरूकी संस्थापक, संरक्षक वा सल्लाहकार, सांस्कृतिक तथा धार्मिक गतिविधिहरूकी नियमित अभिभावकको जिम्मेवारी प्रभावकारी रुपमा निर्वाह गरेकी उनका कार्यले समुदायमा सेवा, सहानुभूति र संस्कार विस्तारमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएको छ ।

साहित्यिक योगदान  :  सरलता, भक्ति र संवेदनशीलताकी लेखनी
बसुश्री पाण्डेको लेखन विविध विधामा विस्तार पाएको छ— कविता, कथा, बालसाहित्य, गीत–भजनदेखि जीवनीसम्म । उनको भाषिक सरलता, भावनात्मक गहिराइ र शिक्षा–संस्कारमा आधारित रचनाशैली उनका सबै कृतिहरूमा स्पष्ट देखिन्छ ।

उनको मुख्य कृतिहरू एक क्षण (२०५३), भजनामृत (२०५६), अकल्पित सत्य (२०६९) हुन् । यस्तै  बालसाहित्यमा  ज्ञानी बनी, हावा चल्यो, सोमत र मोमत, भङ्गेरा र भङ्गेरी, चुलबुले बा“दर, व्रत लिने कुकुर छन् । गीत–संगीतमा नेपाल आमा, यो मनको कुरा, हे कृष्ण, बराह क्षेत्र जाऔं लगायतका छन् । 

राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पत्र–पत्रिकामा उनका ५०० भन्दा बढी रचनाहरू प्रकाशित छन् । नेपालीसहित हिन्दी, मराठी, अंग्रेजी र जापानी भाषामा समेत उनका लेख प्रकाशित हुनु उनको साहित्यिक क्षमताको महत्वपूर्ण सूचक हो ।
 

बहुभाषिक सिर्जना र अनुवाद क्षमता
उनले विभिन्न बालकथा तथा साहित्यिक सामग्री लेखेकी उनले ‘हि स्टपेड ब्रिङ्गिङ बेलुनस्’ (२०७०) उनको अर्को एक उल्लेखनीय उदाहरण हो ।

संस्थागत नेतृत्व र सामाजिक सक्रियता
बसुश्री पाण्डे धेरै संस्थामा संस्थापक, संरक्षक, सल्लाहकार वा आजीवन सदस्यको भूमिकामा सक्रिय रहिआएकी छिन् ।

तिनमध्ये स्वर संगम संगीतालय, चेतना प्रतिभा प्रतिष्ठान, काली मन्दिर व्यवस्थापन समिति, बालसंस्कार तथा युवा जागृति केन्द्र, अष्टचीरञ्जीवी मन्दिर समिति,    पिताजी कृष्णप्रसाद कोइराला स्मृति परिषद्, विश्व हिन्दू परिषद्, पूर्वाञ्चल तथा नवरङ्ग साहित्य प्रतिष्ठान जस्ता संस्थाहरू प्रमुख हुन् ।

समाजिक–सांस्कृतिक क्षेत्रमा उनको नेतृत्वले समुदायमा नैतिकता, संस्कृति र आध्यात्मिक चेतना अभिवृद्धि गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

सम्मान–पुरस्कार  : योगदानको सामाजिक प्रमाण
उनका सेवा–साहित्यका कामहरूलाई समय–समयमा विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थाले सम्मानित गर्दै आएका छन् । त्यसमध्ये हिडिपा साहित्यिक सम्मान (२०५८), नवरङ्ग साहित्य सम्मान (२०६०), शंकर जानुका पोखेल परोपकार पुरस्कार (२०६७), राष्ट्रिय नारी सेवा सम्मान (२०६७), भद्रकुमारी घले साहित्यिक पुरस्कार (२०६९), भानुकला साहित्य सम्मान (२०७३), श्रीबल्लभ लखोटिया पुरस्कार (२०७४) लगायतका पुरस्कारहरूले उनको योगदानलाई उजागर गर्छन् ।

अध्ययन–अनुसन्धानमा समावेश हुने विरल व्यक्तित्व
उनको जीवन तथा कृतित्वमाथि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा दुईवटा शैक्षिक शोधकार्य पूरा हुनु स्वयंमा उल्लेखनीय उपलब्धि हो । कान्ता ढुङ्गाना (२०६७) र कोपिला संग्रौला घिमिरे (२०७०) द्वारा गरिएको अध्ययनले बसुश्री पाण्डेको योगदानलाई शैक्षिक तथा शास्त्रीय स्तरमा स्थापित गरिदिएको छ ।

सेवा र सृजनाको निरन्तर दीपशिखा
बसुश्री पाण्डेको जीवन सेवा, संस्कृति र सृजनाको सुन्दर समागम हो ।
उनको कार्य केवल व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, समाजका असहाय, बालबालिका र संस्कृतिप्रेमी समुदायका लागि दिगो प्रेरणाको स्रोत हो ।

लेखन, भक्ति, सेवा र संस्कार यी चार आधारमा उभिएको उनको सशक्त व्यक्तित्वले नेपाली साहित्य र समाजसेवामा एउटा दिगो छाप छोडेको छ । उनको योगदान आज पनि निरन्तर फैलिंदै छ, र भविष्यमा अझ गहिरो ऊर्जा र प्रेरणा बनेर समाजले सम्झिरहने छ ।

बसुश्री पाण्डेको जीवन र कृतित्व यति महत्त्वपूर्ण छ कि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा उनको विषयमा दुईवटा एमए कोटिका शोधकार्यहरू सम्पन्न भइसकेका छन् । यो तथ्यले नेपाली साहित्य र समाजसेवाको क्षेत्रमा उनको स्थान र प्रभाव कति गहिरो छ भन्ने प्रमाणित गर्दछ ।

बसुश्री पाण्डे नेपाली समाजमा एक प्रेरणादायी नारीवादी व्यक्तित्व हुन् जसले साहित्य, समाजसेवा, धर्म र संस्कृतिको क्षेत्रमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ । उनको जीवन र कार्य समाजका लागि अमूल्य सम्पत्ति र भविष्यका पुस्ताका लागि अनुकरणीय उदाहरण हो ।