लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा युवाको अपरिहार्य भूमिका

लोकतन्त्र कुनै पनि राष्ट्रको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक विकासको आधारस्तम्भ हो। नागरिकको सहभागिता, उत्तरदायित्व, पारदर्शिता, विधिको शासन र स्वतन्त्रताको सम्मान लोकतन्त्रका मूल आधार हुन्। यी आधारहरू कायम राख्न र समयअनुसार परिमार्जन गर्न सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण भूमिका युवा वर्गले निर्वाह गर्दछ।

युवा ऊर्जा, नवप्रवर्तन, सोच परिवर्तन र सामाजिक जागरणका प्रमुख स्रोत हुन्। यही कारणले लोकतन्त्रको स्थायित्व र गुणस्तर वृद्धि दुवैमा युवाको योगदान असाधारण हुन्छ।

लोकतन्त्रलाई गतिशील बनाउने प्रमुख शक्ति: लोकतन्त्र स्थिर रहँदा पनि परिवर्तनको माग निरन्तर रहन्छ। शासन प्रणाली, नीतिहरू तथा संस्थागत संरचनामा देखिने कमजोरी पहिचान गरी सुधारका एजेन्डा अगाडि बढाउने शक्ति युवा वर्गमा अधिक हुन्छ।

अन्याय, भ्रष्टाचार, गैरजिम्मेवारी र गलत प्रवृत्तिको विरुद्धमा आवाज उठाउन युवा सधैं अग्रपंक्तिमा रहन्छन्। युवाको यही ऊर्जा लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई निरन्तर गतिमान बनाउन निर्णायक हुन्छ।

लोकतान्त्रिक संस्कार र मूल्यको प्रवद्र्धन: लोकतन्त्र केवल मतदानसम्म सीमित हुँदैन, यसले नागरिकमा गहिरो संस्कार र लोकतान्त्रिक आचरणको माग गर्छ। यसका आधारभूत मूल्यहरू हुन्– विचार स्वतन्त्रताको रक्षा, सहिष्णुता र बहुलवादको सम्मान, समानताको भावना, संवाद र बहसको संस्कृति। यी मूल्यहरूलाई आत्मसात गर्ने र आफ्नो समुदायमा फैलाउने क्षमतायुक्त समूह युवा नै हुन्।

विद्यालय, कलेज, कार्यस्थलदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म युवाले फैलाउने सकारात्मक विचारले लोकतान्त्रिक संस्कारलाई गहिराइ र बढाउँछ।

नागरिक जागरण र जनमत निर्माणको केन्द्र : सूचना, सञ्चार र प्रविधिको सक्रिय प्रयोगका कारण युवा वर्ग जनमत निर्माणको मुख्य केन्द्र बनेको छ।

त्यसकारण युवाहरू गलत सूचना विरुद्ध सही जानकारी फैलाउन, सामाजिक अन्यायको मुद्दा उठाउन, राजनीतिक बहसलाई स्वस्थ र तथ्यमा आधारित बनाउन, र समुदायमा नागरिक चेतना अभिवृद्धि गर्न अग्रसर हुन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा युवाको उपस्थितिले लोकतान्त्रिक विमर्शलाई आधुनिक र सहज बनाइदिन्छ।

निर्वाचन प्रणालीको मजबूतीकरणमा योगदान: लोकतन्त्रको आत्मा भनेकै विश्वसनीय निर्वाचन हो। युवाको सक्रिय सहभागिताले लोकतान्त्रिक प्रतिनिधित्व उत्तिकै सुदृढ हुन्छ।

युवाहरूले सूचित मत हाल्ने, मतदाता शिक्षामा योगदान दिने, चुनावमा पारदर्शिताको माग गर्ने, उम्मेदवारको क्षमता, नीति, दृष्टि र इमानदारीको मूल्यांकन गर्ने जस्ता काम गरेर निर्वाचन प्रणालीलाई बलियो बनाउन सक्छन्। निष्पक्ष निर्वाचनमा युवाको सक्रियता निर्णायक हुन्छ।

सुशासन र उत्तरदायित्वको माग: सुशासन लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। युवा वर्गले सार्वजनिक नीति, बजेट, विकास परियोजना, स्थानीय तहका निर्णय लगायतका मुद्दाहरूमा निगरानी गर्छन्।

सशक्त युवा आवाजले भ्रष्टाचार विरुद्ध दबाब दिने, असक्षम नेतृत्व विरुद्ध प्रश्न उठाउने, स्रोत–साधनको दुरुपयोग रोक्ने र पारदर्शिता बढाउने काममा सहयोग पुग्छ। समाजमा जवाफदेही नेतृत्व निर्माणमा युवाको भूमिकाले ठूलो प्रभाव पार्दछ।

आर्थिक विकास र नवप्रवर्तनद्वारा लोकतन्त्रलाई स्थिर बनाउने : राजनीतिक स्थिरता आर्थिक समृद्धिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ। युवा उद्यमशीलता, प्रविधिगत नवप्रवर्तन, रोजगारी सिर्जना र उत्पादन–आधारित अर्थतन्त्रमा युवाको भूमिकाले राष्ट्रलाई दिगो विकासको बाटोमा लैजान्छ।

आर्थिक रूपमा सबल युवा स्वतन्त्र निर्णय गर्न सक्षम हुन्छन्। उनीहरू लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा सजिलै सहभागी हुन्छन् र चरम राजनीतिक प्रभावबाट स्वतन्त्र रहन्छन्। यसले लोकतन्त्रलाई दीर्घकालीन आधार दिन्छ।

सामाजिक समावेशिता र समानताको प्रवर्द्धन  : युवा वर्ग सामाजिक विभाजनभन्दा माथि उठेर समावेशिता, समानता र न्यायको पक्षमा उभिन्छ।

कुनै पनि लोकतन्त्र तब मात्र टिकाउ हुन्छ जब महिलाको समान सहभागिता, दलित, जनजाति, मधेसी, अपाङ्गता भएका, पिछडिएका समुदायको हकमा अवसर र सेवामा समताको सुनिश्चितता हुन्छ। यी मुद्दाहरूमा युवाले नेतृत्व गरे लोकतन्त्र अझ समावेशी र न्यायपूर्ण बन्छ।

लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको विकास र रक्षा युवा वर्गकै हातमा छ। उनीहरूले राज्यका संरचनालाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्न, सुधारको माग गर्न, नयाँ विकल्प प्रस्ताव गर्न र सुशासनका लागि दबाब दिन सक्छन्।

लोकतन्त्रलाई केवल राजनीतिक प्रक्रिया होइन, जीवनशैलीका रूपमा जगेर्ना गर्ने शक्ति युवा नै हुन्। यदि कुनै राष्ट्रका युवाहरू सचेत, जिम्मेवार, नैतिक र सक्रिय छन् भने त्यो राष्ट्रको लोकतन्त्र कदापि कमजोर हुँदैन।

( लेखक राजु मास्के नेपाली कांग्रेस केन्द्रीय सूचना, प्रचार तथा प्रसार विभागमा सदस्य  हुन् । )