मौलिकताबाट विचलनको यात्रामा तीज

लक्ष्मी अधिकारी
तीज, जसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व छ, त्यसको उत्पत्ति कुनै तामझाम र देखावटीबाट भएको होइन । पौराणिक कथाअनुसार, माता पार्वतीले महादेवलाई पतिका रूपमा पाउनका लागि कठोर व्रत बसेको र निराहार रहेर पूजा गरेको इतिहास छ ।

यो व्रतले नारीको त्याग, समर्पण र निष्ठालाई प्रतिनिधित्व गर्छ । आफ्नो पतिको दीर्घायु र सुस्वास्थ्यको कामना गर्नु, परिवारको सुखको लागि प्रार्थना गर्नु नै तीजको वास्तविक सार हो । यसमा कुनै पनि प्रकारको आडम्बर वा प्रदर्शन थिएन ।तर, आज तीजको परिभाषा नै फेरिएको छ । तीज आउनुभन्दा एक महिनाअघिदेखि नै होटल, पार्टी प्यालेसहरूमा दर खाने र खुवाउने लहर चलेको छ ।

हजारौं खर्च गरेर महंगा पहिरन किन्ने, गरगहना लगाउने र त्यसको फोटो सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरेर ‘सम्पन्नता’ देखाउने होडबाजी बढेको छ । यसले तीजलाई आत्मिक र धार्मिक पर्वबाट एउटा सामाजिक प्रदर्शनको माध्यममा परिणत गरिदिएको छ ।

देखावटी संस्कृति र त्यसको सामाजिक असर
यो देखावटी संस्कृतिले समाजमा धेरै नकारात्मक असर पारेको छ । 

आर्थिक असमानताको खाडल :  हुने–खाने वर्गले पार्टी प्यालेसमा भोज गर्दा र सामाजिक सञ्जालमा त्यसको प्रचारप्रसार गर्दा, आर्थिक रूपमा कमजोर दिदीबहिनीहरूलाई ठूलो मानसिक दबाब पर्छ । उनीहरू आफूलाई त्यो समाजको हिस्सा मान्न सक्दैनन् । आफूसँग त्यस्तो सुविधा नहुँदा उनीहरूको मनमा हीनताबोध र निराशा पैदा हुन्छ ।

सामाजिक दबाब : अहिले तीज एउटा सामाजिक दबाब बनेको छ । यदि कुनै महिला पार्टी प्यालेसको दरमा सहभागी भएनन् भने, उनीहरूलाई समाजमा ‘अनकुल’ नभएको जस्तो महसुस हुन्छ । साथीभाइ वा नातेदारले ‘किन नगएको?’ भनेर प्रश्न गर्दा उनीहरूलाई असहज महसुस हुन्छ । यो दबाबले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्छ ।

वास्तविक अर्थको विस्मृति :  तीजको वास्तविक अर्थ त्याग, संयम र प्रेम हो । तर, अहिलेको यो विकृत स्वरूपले तीजको यो मौलिक अर्थलाई ओझेलमा पारेको छ । बजारिया खाना (फास्टफुड) संस्कृति र क्षणिक सुखको पछाडि दौडँदा हामीले हाम्रो सांस्कृतिक धरोहरको गहिराइलाई भुल्दै गएका छौं ।

विकृति कसरी आयो ?
यो विकृतिको जड आधुनिकताको गलत बुझाइ र उपभोक्तावादी संस्कृति हो । सहरिया जीवनशैली, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र विज्ञापनले गर्दा मानिसहरू प्रदर्शनमा बढी विश्वास गर्न थालेका छन् । तीजलाई ‘आधुनिक’ बनाउने नाममा त्यसको मौलिकतालाई नै कमजोर बनाइएको छ ।

सजिलो जीवनशैली : पहिले महिलाहरू घरमा मिलेर दर तयार गर्थे, जुन एक सामूहिक र भावनात्मक क्रियाकलाप थियो । अहिले सजिलोको लागि पार्टी प्यालेसमा गएर खाने चलन बढेको छ । यसले त्यो भावनात्मक सम्बन्धलाई कमजोर बनाएको छ ।
सामाजिक सञ्जालको प्रभाव : सामाजिक सञ्जालमा ‘स्टेटस’ देखाउने होडबाजीले गर्दा मानिसहरू आफ्नो खुशीलाई अरूको अगाडि प्रदर्शन गर्न चाहन्छन् । राम्रो फोटो, राम्रो पहिरन र महंगो ठाउ“मा गएको देखाउनु नै अहिलेको तीजको मुख्य उद्देश्य बनेको छ ।
व्यापारीकरण : तीजलाई व्यापारीकरण गरिएको छ । ठूला–ठूला कम्पनीहरूले तीजलाई आफ्नो उत्पादन बेच्ने अवसरको रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् । तीजको लागि विशेष प्याकेज, ड्रेस, ज्वेलरी र रेस्टुरेन्टहरूले विशेष अफरहरू दिएर मानिसहरूलाई पैसा खर्च गर्न प्रोत्साहित गरिरहेका छन् ।

समाधानको बाटो
यो विकृतिलाई रोक्न नारी र समाज दुवैको सहभागिता आवश्यक छ
मौलिकताको सम्मान : हामीले तीजको वास्तविक महत्त्व बुझाउनुपर्छ । तीज भनेको व्रत, पूजा र आत्मशुद्धिको पर्व हो, भोजभतेर र प्रदर्शनको होइन । यो सन्देशलाई व्यापक रूपमा फैलाउनु आवश्यक छ ।
विवेकशील उपभोग : देखावटी खर्चलाई त्यागेर विवेकशील उपभोगमा जोड दिनुपर्छ । आफूसँग जे छ, त्यसैमा खुशी हुने र साधारण तरिकाले तीज मनाउने बानीको विकास गर्नुपर्छ । महंगा पहिरन र गहनाको सट्टा, भावनात्मक सम्बन्ध र परिवारको साथमा समय बिताउनु नै वास्तविक खुशी हो ।

सामाजिक जागरण : समाजमा यो विषयमा बहस चलाउनुपर्छ । हुने–खाने वर्गले पनि यो कुरा बुझेर पार्टी प्यालेसको सट्टा घरमै सामान्य तरिकाले दर खाने चलनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । यसले सबैलाई समान रूपमा पर्व मनाउन मद्दत गर्छ ।

नारीहरू स्वयंको पहल : सबैभन्दा महत्तवपूर्ण कुरा, नारीहरू स्वयंले यो विकृतिको विरोध गर्नुपर्छ । तीजलाई केवल एउटा सामाजिक प्रतिस्पर्धाको रूपमा हेर्नुभन्दा यसको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्तवलाई जोगाउनु पर्छ । महंगा पहिरन र गहनाको सट्टा, आफ्नो मनको शान्ति र आनन्दमा ध्यान दिनुहोस् । तीजको दिन साथीभाइ र परिवारसँग मिलेर भजन गाउने, रमाइलो गर्ने र आपसमा भावनात्मक सम्बन्ध बलियो बनाउने कुरालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।