नेता बन्नुस्, पपुलिस्ट होइन !

‘ओइ, त्यसको भिडियो हेरिस् ? कति थोरै लाइक रहेछन् ! ओहो, त्यसको त कति धेरै भ्युज रहेछन् !’

आजभोलि सामाजिक सञ्जाल चलाउनेहरूबीच प्रायः सुनिने संवाद हो यो । पुस्तकालयबाट किताब ल्याएर पढ्ने, पत्रपत्रिकामा प्रकाशित विचार पढेर विमर्श गर्ने र टाढाटाढासम्म पुगेर आमसभामा नेताका भाषण सुन्ने चलन पहिलेको तुलनामा निकै कम भएको छ । अहिले सूचना र विचार प्राप्त गर्ने माध्यम फेरिएको छ । सामाजिक सञ्जालमा लेख्यो, भिडियो बनायो, लाइक र भ्युज गन्यो । पहिले आमसभामा कति मानिस उपस्थित भए भनेर गणना गरिन्थ्यो, अहिले सामाजिक सञ्जालमा कति भ्युज आए भनेर हिसाब गरिन्छ । पहिले नेताले के बोले भन्ने विषयमा विमर्श हुन्थ्यो, अहिले कमेन्ट कति आए भन्ने कुराले बढी महत्त्व पाउन थालेको छ ।

यसका लागि लोकप्रिय हुनु आवश्यक छ । यही लोकप्रियता हासिल गर्ने होडले आजको राजनीतिलाई पनि प्रभावित पारेको छ । अहिलेको राजनीति धेरै हदसम्म पपुलिजम अर्थात् लोकप्रियतावादबाट निर्देशित हुन थालेको छ ।

पपुलिजम आफैँमा पूर्ण रूपमा राम्रो वा नराम्रो होइन । बलिया संस्था, स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यम, सचेत नागरिक र तथ्यमा आधारित नीतिहरू भएको अवस्थामा यसले लोकतन्त्रलाई थप समावेशी र जवाफदेही बनाउन सक्छ । तर, संस्थागत प्रतिरोध कमजोर भयो, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले घृणा तथा ध्रुवीकरणलाई बढावा दिए र नेतृत्वमा व्यक्तिपूजा हावी भयो भने पपुलिजमले लोकतन्त्रलाई नै कमजोर बनाउन सक्छ । यसले अल्पसङ्ख्यकमाथि अन्याय, आर्थिक अस्थिरता र निरङ्कुशतातर्फको यात्रा निम्त्याउन सक्छ ।

त्यसैले पपुलिजमको मूल्याङ्कन गर्दा ‘जनता’ भन्ने नारा मात्र हेरेर पुग्दैन । शक्तिको प्रयोग कसरी भइरहेको छ, संस्था कति स्वतन्त्र छन् र नीति निर्माण कसको हितमा भइरहेको छ भन्ने कुरा पनि हेर्नुपर्छ ।

जब संस्थाहरू नै मूकदर्शक बन्छन् र लोकप्रियतावादको पक्षमा उभिन्छन्, तब लोकतन्त्रका लागि जोखिम झन् बढ्छ । संवैधानिक संस्थाहरूको निष्पक्षता र विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठ्ने अवस्था सिर्जना हुनु लोकतन्त्रका लागि गम्भीर विषय हो । संस्थाहरू कमजोर बन्दै जाने र व्यक्तिको लोकप्रियताका आधारमा तिनको मूल्याङ्कन हुने अवस्था आयो भने समग्र लोकतान्त्रिक व्यवस्था नै धरापमा पर्न सक्छ ।

राजनीतिमा सामाजिक सञ्जाल र पपुलिजम

नेपाली राजनीतिमा पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदम र पपुलिजम एकअर्कासँग जोडिएका राजनीतिक शैली बनेका छन् । यसले परम्परागत राजनीतिक दल, तिनको संरचना र नेतृत्वलाई चुनौती दिँदै जनसमर्थन जुटाउने नयाँ बाटो खोलेको छ ।

फेसबुक, टिकटक र एक्सजस्ता सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले धेरै प्रतिक्रिया र सहभागिता उत्पन्न गर्ने सामग्रीलाई बढी मानिससम्म पुर्‍याउन सक्छन् । उत्तेजक, नकारात्मक र विवादास्पद सामग्रीले बढी ध्यान पाउँदा घृणा र ध्रुवीकरणसमेत बढ्न सक्छ । यसले मानिसलाई आफ्नै विचारसँग मिल्ने सामग्री र विचारधाराभित्र सीमित राख्ने ‘इको च्याम्बर’ सिर्जना गर्न सक्छ । फलस्वरूप, स्वस्थ राजनीतिक बहसको सट्टा फरक मत राख्नेहरूमाथि सामूहिक आक्रमण गर्ने र सामाजिक सञ्जालबाटै कसैलाई दोषी ठहर गर्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ ।

धरानका पूर्वमेयर हर्क साम्पाङले फेसबुक लाइभ, टिकटक र आफ्ना भावनात्मक अभिव्यक्तिमार्फत जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने शैली अपनाए । उनको राजनीतिक शैलीलाई कतिपयले ‘हर्कवाद’ का रूपमा पनि व्याख्या गर्छन् । यस शैलीमा परम्परागत संस्थाप्रतिको अविश्वास र व्यक्तिको नेतृत्वमाथिको भरोसाले महत्त्व पाएको देखिन्छ ।

त्यस्तै, काठमाडौँमा त्यतिबेला मेयर बालेन शाहको राजनीतिक उदय पनि परम्परागत राजनीतिक दलको संरचनाभन्दा बाहिरबाट भएको हो । उनको लोकप्रियता, जनआकर्षण र सामाजिक सञ्जालमा स्थापित प्रभावले उनलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा समेत चर्चाको केन्द्रमा पुर्‍याएको छ । उनको राजनीतिक शैलीलाई पनि कतिपयले पपुलिजमसँग जोडेर हेर्ने गरेका छन् । उनको नेतृत्व र कार्यशैलीबारे नीतिगत स्पष्टता, दीर्घकालीन योजना र संस्थागत प्रक्रियाका सन्दर्भमा बहस हुने गरेको छ ।

यी उदाहरणले नेपाली राजनीतिमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र व्यक्तिगत लोकप्रियताको महत्त्व बढ्दै गएको देखाउँछन् । तर, लोकप्रियता र सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई मात्र राजनीतिक सफलताको आधार मान्दा दीर्घकालीन नीति निर्माण, संस्थागत विश्वास र स्वस्थ राजनीतिक बहस कमजोर हुने जोखिम रहन्छ ।

अबको नेतृत्व कस्तो हुनुपर्छ ?

अबको नेतृत्व सामाजिक सञ्जालमा कति लोकप्रिय छ, कति फलोअर्स छन् वा कुन भिडियो कति भाइरल भयो भन्ने आधारमा मात्र मूल्याङ्कन हुनु हुँदैन । नेतृत्वको वास्तविक पहिचान उसको जिम्मेवारीबोध, दूरदृष्टि, नैतिकता र कामको नतिजाबाट हुनुपर्छ ।

नेता एल्गोरिदमको दास होइन, जनताको सेवक हुनुपर्छ । उसले तत्कालको लोकप्रियताभन्दा जनताको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । त्यसका लागि निम्न आधारहरू महत्त्वपूर्ण छन् :

– दूरदृष्टि र दीर्घकालीन सोच : तत्काल लोकप्रिय हुने निर्णयभन्दा देश र जनताको भविष्यका लागि उपयोगी नीति निर्माण गर्ने ।

– इमानदारी र नैतिकता : व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिने ।

– जवाफदेहिता र पारदर्शिता : आफ्ना निर्णय, काम र कमजोरीप्रति जनतासमक्ष उत्तरदायी हुने ।

– संस्था निर्माण, व्यक्तिपूजा होइन : व्यक्तिको प्रभावभन्दा बलिया, निष्पक्ष र विश्वसनीय संस्थाको विकासमा जोड दिने ।

– तथ्य र प्रमाणमा आधारित निर्णय : भावनात्मक नाराभन्दा तथ्य, विज्ञको सुझाव र प्रमाणका आधारमा नीति बनाउने ।

– कानुनको शासन र मानवअधिकारको सम्मान : लोकप्रियताका नाममा कानुन, नागरिक अधिकार र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई कमजोर हुन नदिने ।

यी आधारमा उभिएको नेतृत्वको राजनीतिक धरातल बलियो हुन्छ । त्यस्तो नेतृत्वले आलोचनालाई शत्रुता ठान्दैन, फरक मतलाई दबाउन खोज्दैन र संस्थाहरूलाई आफ्नो लोकप्रियताको साधन बनाउँदैन । बरु, जनताको विश्वास जित्दै संस्थागत विकास र दीर्घकालीन परिवर्तनका लागि काम गर्छ ।

लोकप्रियता होइन, परिणाम महत्त्वपूर्ण हो

पपुलिस्ट नेता भाइरल हुन सक्छ, तर मुद्दाहरूमार्फत समाज परिवर्तनको नेतृत्व भने वास्तविक नेताले नै गर्न सक्छ । एल्गोरिदमले लाइक, भ्युज र इन्गेजमेन्ट बढाउन सक्छ; वास्तविक नेतृत्वले जनताको विश्वास जित्छ, संस्था बलियो बनाउँछ र जनजीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ ।

सामाजिक सञ्जाल एउटा साधन हो, शासन गर्ने विकल्प होइन । सामाजिक सञ्जालको सीमित घेराभित्र रमाउने नेतृत्व जनताको वास्तविक दुःख, समस्या र आवश्यकताबाट टाढा हुन सक्छ । त्यसैले नेताले सामाजिक सञ्जालमा देखिने प्रतिक्रियालाई मात्रै जनताको वास्तविक आवाज ठान्नु हुँदैन । जनताको घरदैलोमा पुग्नु, उनीहरूका समस्या सुन्नु र समाधानका लागि काम गर्नु नै नेतृत्वको वास्तविक जिम्मेवारी हो ।

नेतृत्वको मूल्याङ्कन गर्दा सधैँ यी प्रश्न सोध्नुपर्छ :

– सत्ता छँदा मात्र होइन, सत्ता छोडेपछि उसले के छोडेर गयो ?

– जनताको जीवनमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो ?

– संस्थाहरूलाई बलियो बनायो कि कमजोर ?

– कानुनको शासन, नैतिकता र समावेशितालाई कायम राख्यो कि राखेन ?

– उसले जनताको विश्वास जित्यो कि केवल लोकप्रियता कमायो ?

यी प्रश्नहरूको सकारात्मक उत्तर दिन सक्ने नेतृत्व नै वास्तविक नेतृत्व हो । अन्ततः राजनीति लाइक र भ्युजको प्रतिस्पर्धा होइन, जनताको जीवन परिवर्तन गर्ने जिम्मेवारी हो । लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ, तर इमानदारी, दूरदृष्टि र जनहितमा गरिएका कामको प्रभाव दीर्घकालीन हुन्छ । त्यसैले नेता बन्नुस्, पपुलिस्ट होइन !

लेखक चापागाईँ नेपाली कांग्रेस रामधुनी नगर समितिका उपसभापति हुन् ।