श्राद्धको शास्त्रीय मर्म र सनातन शुद्धिको वास्तविक अर्थ

हाम्रो सनातन वैदिक संस्कृतिमा मातापितालाई ईश्वरभन्दा पनि माथि मानिएको छ ।

उपनिषदको अमर वाक्य ‘मातृदेवो भव, पितृदेवो भव’ ले स्पष्ट भन्छ—जसले जन्म दिए, पालनपोषण गरे र जीवनका लागि योग्य बनाए, ती मातापिता नै यस संसारका प्रत्यक्ष दृश्य देवता हुन् ।

आमाबुबा जीवित छँदा उहाँहरूको मन दुखाउने, अपहेलना गर्ने वा सेवा–सुश्रुषा नगर्ने व्यक्तिले उहाँहरूको मृत्युपश्चात् जतिसुकै ठूला अनुष्ठान, महायज्ञ वा तीर्थव्रत गरे पनि त्यसको कुनै आध्यात्मिक अर्थ रहँदैन ।

जीवित छँदा मातापिताको भक्तिपूर्वक सेवा–सत्कार गर्नु र देहावसानपछि शास्त्रीय विधान अनुसार श्रद्धापूर्वक श्राद्ध (पितृकार्य) गर्नु नै प्रत्येक सन्तानको परम कर्तव्य एवं धर्म हो ।

यसै विषयसँग जोडिएका प्रमुख शास्त्रीय, व्यावहारिक र सांस्कृतिक पक्षहरूलाई निम्न अनुसार प्रस्तुत गरिएको छ-

श्राद्धमा क्षौर कर्म (कपाल र नङ काट्नु) को चुरो अर्थ
सोह्र श्राद्ध वा वार्षिक तिथि श्राद्धको अघिल्लो दिन (एकभक्त) वा श्राद्धको बिहान कर्ताले कपाल, दाह्री–जुँगा र नङ काट्ने (क्षौर कर्म गर्ने) परम्परा छ ।

धेरैलाई लाग्न सक्छ—के कपाल खौरिनु वा छोटो पार्नु एउटा कठिन कर्मकाण्डी नियम मात्र हो ? तर यसको पछाडि अत्यन्तै व्यावहारिक, वैज्ञानिक र शुद्धिको गहिरो मर्म लुकेको छ ।
–हविष्य र पिण्डमा अशुद्धि नहोस्  : मनुस्मृति, गरुड पुराण र याज्ञवल्क्य स्मृति जस्ता प्राचीन ग्रन्थहरूमा श्राद्धको भोजन र पिण्डको पवित्रतालाई सर्वोच्च स्थान दिइएको छ ।

शास्त्र भन्छ— श्राद्धको भोजन वा पितृलाई अर्पण गरिने पिण्डमा यदि एउटा मात्र पनि कपाल (केश) वा अशुद्ध वस्तु भेटियो भने त्यो हविष्य ‘राक्षसी’ वा अशुद्ध बन्छ र पितृहरूले त्यसलाई स्वीकार गर्दैनन् ।

–अन्धानुकरण होइन, व्यावहारिक सजगता : श्राद्ध गर्दा निहुरिने, मन्त्रोच्चारण गर्ने र आफ्नै हातले पिण्ड बनाउने क्रममा टाउको वा दाह्रीबाट एउटा मसिनो कपाल खसेर प्रसादमा पर्न सक्ने सम्भावना उच्च हुन्छ । त्यसैले ‘कपाल वा दाह्रीको केश कुनै पनि हालतमा पिण्ड र हविष्यमा नपरोस्’ भन्ने मुख्य उद्देश्यले नै क्षौर कर्मको विधान गरिएको हो ।

–शारीरिक र सूक्ष्म शुद्धि : नङ र कपाललाई शरीरका मृत तत्त्व (उच्छिष्ट) मानिन्छ, जहाँ फोहोर र सूक्ष्म कीटाणुहरू सहजै जम्मा हुन्छन् । श्राद्ध जस्तो पवित्र कार्यमा प्रवेश गर्नुअघि शरीरका बाहिरी फोहोरलाई सफा गरी शुद्ध हुनु यसको मूल वैज्ञानिक आधार हो ।

शास्त्रमा परम्परागत रूपमा खौरिनु (मण्डन) लाई उत्तम मानिए पनि वर्तमान व्यावहारिक परिस्थिति अनुसार कपाल र दाह्री–जुँगालाई एकदमै मसिनो (छोटो) पारेर काटेर, नङ सफा गरी, स्नान गरेर पूर्ण शुद्ध हुनु नै यसको चुरो अर्थ हो ।
 

गया श्राद्धअघि कौशिकी संगम र विष्णुपादुकाको महत्त्व
नेपाली तीर्थ परम्परा र धर्मशास्त्रमा भारतको गयाजीमा गएर पिण्डदान (गया श्राद्ध) गर्नुअघि स्वदेशी पवित्र तीर्थहरूमा श्राद्ध गर्दै जाने एउटा विशिष्ट र महत्त्वपूर्ण क्रम तोकिएको छ ।

गया जानुभन्दा अघि कौशिकी संगम (वराहक्षेत्र, कोशी संगम) र विष्णुपादुका (धरान) मा श्राद्ध गर्नुलाई अत्यन्तै फलदायी र अनिवार्य मानिन्छ ।

–कौशिकी संगम (वराहक्षेत्र) : सप्तकोशी र कोका नदीको संगमस्थल वराहक्षेत्रलाई पौराणिक कालदेखि नै पितृमुक्तिको प्रमुख धाम मानिएको छ ।

वराह पुराण अनुसार भगवान् वराहले पितृहरूको उद्धारका लागि यस क्षेत्रको महिमा प्रकट गर्नुभएको थियो ।

गया जानुअघि कौशिकी संगमको पवित्र जलमा स्नान गरी पितृलाई तर्पण दिनाले पितृहरू प्रसन्न हुन्छन् र गया यात्राको पूर्ण फल प्राप्त हुन्छ ।

–विष्णुपादुका (धरान) : धरानस्थित विष्णुपादुका त्यो पवित्र स्थल हो, जहाँ भगवान् विष्णुको प्रत्यक्ष चरणकमल छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ ।

गयामा रहेको ‘विष्णुपाद’ र धरानको ‘विष्णुपादुका’ बीच प्रत्यक्ष आध्यात्मिक सम्बन्ध रहेको मानिन्छ ।

पौराणिक मान्यता अनुसार गयामा श्राद्धको पूर्णता पाउनुअघि विष्णुपादुकामा पुगेर पितृहरूलाई पिण्डदान र तर्पण गर्नाले पितृहरूको मोक्ष मार्ग सुगम हुन्छ ।

त्यसैले हाम्रो संस्कृतिले गयाजी जानुअघि आफ्नै भूमिमा रहेका कौशिकी संगम र विष्णुपादुका जस्ता महातीर्थहरूको दर्शन, स्नान र श्राद्ध गरेर मात्र गयातर्फ प्रस्थान गर्नुलाई उत्तम विधान मानेको छ ।

बद्रीनाथ वा गयामा पिण्डदानपछि पनि श्राद्ध किन रोकिँदैन ?
नेपाली समाजमा एउटा ठूलो भ्रम व्याप्त छ—‘बद्रीनाथको ब्रह्मकपाल वा गया पुगेर पिण्डदान गरेपछि काम सकियो, अब फेरि कहिल्यै पिण्ड दिनु वा श्राद्ध गर्नु पर्दैन ।’

तर, निर्णयसिन्धु, धर्मसिन्धु र विभिन्न पुराणहरूका अनुसार यो धारणा पूर्ण रूपमा सही छैन ।

–तीर्थ श्राद्धको सिद्धि : गया वा बद्रीनाथ (बह्मकपाल) मा गरिने पिण्डदानले पितृहरूलाई ‘अक्षय तृप्ति’ (विशेष मुक्ति) दिलाउँछ ।

त्यहाँ पिण्डदान गरेपछि अन्य तीर्थहरूमा गइरहने ‘तीर्थ श्राद्ध’ वा कुनै खास मनोकांक्षाका लागि गरिने काम्य श्राद्ध गरिरहनु पर्दैन ।
–वार्षिक तिथि श्राद्ध र सोह्र श्राद्ध रोकिँदैन : आमा वा बुबाको मृत्यु भएको वार्षिक तिथिमा गरिने श्राद्ध र आश्विन कृष्ण पक्ष (पितृ पक्ष, सोह्र श्राद्ध) मा गरिने तर्पण सन्तानका लागि नित्य कर्म (अनिवार्य कर्तव्य) हुन् ।

बद्रीनाथ वा गया पुगेर आए पनि जीवित भएसम्म आफ्ना आमाबाबुको वार्षिक तिथि श्राद्ध र सोह्र श्राद्धमा पिण्डदान तथा ब्राह्मण भोजन गराउने कर्तव्य कहिल्यै रोकिँदैन ।
 

मूल सन्देश : बाँचुञ्जेल सेवा, मृत्युपश्चात् श्रद्धा
पितृकार्य केवल एउटा परम्परा वा कर्मकाण्ड मात्र होइन; यो त वंशको निरन्तरता, पूर्वजहरूप्रतिको अगाध श्रद्धा, मानसिक शुद्धि र पारिवारिक संस्कारको जीवन्त उदाहरण हो ।

बाँचुञ्जेल सेवा र आदर : आमाबुबा जीवित छँदा उहाँहरूलाई माया, सम्मान, समय, तातो भोजन र स्वास्थ्यको ख्याल राख्नु नै संसारको सबैभन्दा ठूलो धर्म हो ।

जीवित बाबुआमालाई दुःखी बनाएर मरेपछि गरिने ठूला श्राद्ध र दानको कुनै अर्थ हुँदैन ।

–मृत्यु पश्चात् नियमित श्राद्ध : उहाँहरूको देहावसानपछि उहाँहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नका लागि प्रत्येक वर्ष तिथि अनुसारको वार्षिक श्राद्ध र सोह्र श्राद्ध नियमित रूपमा श्रद्धा र शुद्धताका साथ गर्नुपर्छ ।

हाम्रो धर्मले बाहिरी सफाइ (कपाल, नङको शुद्धिमार्फत अशुद्धि हटाउनु) र भित्री मनको भक्ति (जीवित छँदा सेवा र मरेपछि श्रद्धा) दुवैलाई समान महत्त्व दिएको छ ।

कौशिकी संगम, विष्णुपादुका र गया जस्ता तीर्थहरूको मर्म बुझेर, शुद्ध आचारविचारका साथ आफ्ना पितृको सम्झना गर्नु नै सनातन धर्मको वास्तविक मर्म हो ।
 

सन्दर्भ सामग्रीहरू
यस लेखमा उल्लेख गरिएका विचार, मान्यता र विधानहरू निम्न प्राचीन ग्रन्थ, धर्मशास्त्र र सांस्कृतिक परम्परामा आधारित छन् ।
तैत्तिरीयोपनिषद् (शिक्षावल्ली)  :  ‘मातृदेवो भव, पितृदेवो भव’ — मातापितालाई देवतासरह मानेर जीवन्त सेवा गर्नुपर्ने उपनिषद्को मूल सन्देश ।
 

मनुस्मृति (अध्याय ३) : श्राद्धको पाक–पवित्रता, हविष्यको शुद्धता, र अशुद्ध वस्तु (कपाल आदि) परेमा हविष्यको दोषबारे उल्लेख गरिएको शास्त्रीय आधार ।
याज्ञवल्क्य स्मृति र गरुड पुराण : क्षौर कर्म (शारीरिक शुद्धि), पिण्डदानको महत्त्व तथा मरणोपरान्त गरिने पितृकार्यको विधान र मर्म ।
 

वराह पुराण  : वराहक्षेत्र (कौशिकी संगम) र विष्णुपादुका (धरान) को पौराणिक महिमा तथा गया श्राद्धअघि स्वदेशी तीर्थमा गरिने तर्पणको महत्त्व ।
निर्णयसिन्धु एवं धर्मसिन्धु (कासीनाथ उपाध्याय)  : तीर्थ श्राद्ध र नित्य श्राद्ध (वार्षिक तिथि श्राद्ध र सोह्र श्राद्ध)बीचकोे भिन्नता तथा गया, बद्रीनाथ पिण्डदानपछि पनि नियमित श्राद्ध रोकिँदैन भन्ने निर्णय ।